KERYKS

Phlyaks Güldürüsü

Sahnenin doğrudan aktarımına ilişkin en güzel örnekleri Phlyaks vazoları oluşturmaktadır. Phlyaks vazoları denmesinin nedeni Güney İtalya’da kırsal kökenli komedi oyunlarının sahne görünümlerini betimliyor olmasıdır.

Phlyaks sözcüğü hem bu kırsal komediyi hem de aktörünü tanımlamada kullanılmaktadır. Sözcüğün kökeni ise kimilerine göre lüzumsuz, işe yaramaz şeyler zırvalamak anlamında "φλυαρειν" sözcüğünden, kimilerine göre ise "Φλυαξ" adında Dionysos benzeri bir bitki tanrısından gelmektedir.

Phlyaks oyunları bazı konularını tragedyadan aldığından tragedya gülmecesi (parodi) için tragoidia hilara da denmektedir. Phlyaks komedisi Rhinton’un eserleriyle en yüksek seviyesine ulaşır. Trajik temalı phlyaks yazarlığı ve yönetmenliğiyle ünlü Rhinton’un mezar yazıtında oyunlarının kaynağı da dile getirilmektedir;

“Geçip giderken gül de geç
Bana dostça bir iki laf et,
Syrakusai’danım, Rhinton derler bana
Bülbül kadar küçük, Mousalara
Kendi sarmaşığımı gerçi kazandım
Phlyaks güldürüsünü tragedya oyunundan topladım”

Phlyaks kostümü Güney İtalya’nın tüm bölgelerinde bir örnektir. Çıplaklık hissi verebilmek için tayt giyerler. Ön ve arka taraf yumuşak bir maddeyle şişirilmiştir ve büyük bir phallos vardır. Üstlerine de tunik ya da pelerin benzeri bir giysi giyerler. Bunlara ek olarak rolün gerektirdiği bir mask kullanırlar.

Sahneler de kimi vazolar üzerinde açık olarak betimlenmiştir. En yalın haliyle sahne alçaktır ve direklerle desteklenir, bazan bunların arası perdelerle örtüldüğü de olur. Kimi zamansa direk yerine sütun kullanılır, araları yine perdelerle örtülür. Bazen sütun ve kapı gibi aksesuarlar da kullanılarak olduğundan büyük hissi verilirdi.

Phlyaks Vazoları

Yaklaşık olarak İ.Ö. 4 yüzyıl ortalarında Paestum ve Campania’da Phlyaks vazoları görülmeye başlar. Paestum örneklerinin çoğunluğu ise Asteas ve Python atölyelerinden gelmektedir.

Bu vazolar üzerinde çoğunlukla Phlyaks güldürüsünün sahnedeki görünümü olduğu gibi betimlenmektedir. Ancak kimi vazolarda ise betimleme sahne çizimleri olmaksızın verilmektedir. Konular arasında, dayak atanlar, yiyenler, kek ya da pasta için yapılan yarışmalar, köylülerin kente gelişi, kadınların kocalarını dövüşü, kölelerin cezalandırılması, yemekli şenlikler, komik aşk öyküleri yer almaktadır.

Phlyaks vazoları, ünlü öykülerin ve Yunan kahramanlarının komik uyarlamalarını da vermektedir. Louvre’da bulunan bir kraterde Alkinoos ve Arete tarafından onun için verilen şölen yer alır, British Museum’daki bir oinokhoe üzerinde ise Diomedes’le birlikte Troya Savaşı sırasında Palladion’u çalarken gösterir. Priamos’un ölümü, Helene’nin doğumu gibi konular da Phlyaks vazolarının konusu olmuştur. Mitolojik konuların yanı sıra Bari’de bulunan bir krater üzerinde Alkaios ve Sappho betimi de vardır.

Birçok vazoda tek bir aktör betimi vardır; danseden, flüt çalan, meşale taşıyan betimlemelerdir.

Özellikle Paestum vazoları olmak üzere kimi vazolarda ise oyunun Dionysos ile ilişkisi vurgulanır. Tanrıyı bir mainadla ya da elinde bir thiasos ile görürüz. Dionysos betimli vazolardan en ilgi çekici olanı Paestum’da yapılmış bir kraterdir. Olasılıkla da Paestum atölyeleri arasında önde gelen Asteas’a aittir. Dionysos oturmuş, bir kadın akrobatı izlemektedir. Yanlarındaki bir phlyaks merakla onları izlemektedir. Vazoyu süsleme amacıyla betimlenmiş iki kadın da pencereden bakmaktadır.

Asteas tarafından yapılmış bir krater

Kimi vazolarda ise karakterlerin adı vazo üzerine kazınmıştır. Hangi oyunla ilgili olduğuna ilişkin kazımalar da yapılmıştır. Oyun sırasındaki bir görüntünün betimi ve hem de karakterlerin isimlerinin kazındığı vazolara ilişkin örnek olabilecek bir vazo da yine Asteas tarafından yapılmış olan ve bugün Moretti koleksiyonunda yer alan bir kraterdir. Resimde bir cimrinin soyuluşu betimlenmiştir. Figürler Kosilos, Kharinos, Gymnilos ve Karion olarak adlandırılmıştır.

Asteas tarafından yapılmış bir krater - Bir cimrinin soyuluşu

Tragedya alıntılarına en güzel örnek de Rhinton’un Çift Maskeli Antigone güldürüsüdür. Sophokles’in Antigone tragedyasının komik bir uyarlamasıdır. Antigone, Kral Kreon’un isteğine karşı kardeşi Polyneikes’i gömer. Bu eyleminden dolayı bekçiler Antigone’yi Kreon’un karşısına çıkarırlar. Ancak Antigone, kadın maskesini çıkarınca altından sakallı bir adam beliriverir.

Yunan tanrılarının ve kahramanlarının alaya alındığı phlyakslara en iyi örnek de Zeus ile Herakles betimidir. Zeus bir taht üzerinde kıpırdanmaktadır ve kendisine sunulan kurbanı yiyen Herakles’e şimşek göndermektedir.

Rhinton’un Herakles güldürüsünü betimleyen başka bir vazo da yine Asteas’tandır. Phlyaks vazolarında Herakles elinde bir sopa ile betimlenir. Herakles bir aşıktır ve Hermes onu bir kadına götürür. Fakat kadın ortaya çıkınca Herakles ürker ve elindeki sopayı düşürür.

Phlyaks vazolarının en ilginç örneği ise Tarporley Ressamı’na ait bir kraterdir. Bugün New York’ta korunan bu krater bir hırsızı betimler. Olasılıkla oyundan bir alıntı olan yazıt bulunmaktadır. Vazonun en solunda sahneyi izleyen bir genç betimi vardır. Üstündeki kazıma yazıtta “Tragoidos” olarak adlandırılmıştır. Tragedya kendi görevini tamamladıktan sonra yerini bıraktığı komedinin ilerlemesini izlemektedir.

Tarporley Ressamı - Bir hırsızın yargılanışı