Kitap 1
Hoc autem erat Aristei consilium, ut cum exercitu eo, quem in isthmo secum habebat, Athenienses diligenter observaret , si accederent; Chalcidenses vero et socii, qui extra isthmum erant et ducenti equites a Perdicca missi Olynthi manerent, et cum Athenienses contra se venirent, a tergo impressionem in hostes facientes eos circumvenirent.
Contra vero Callias Atheniensium dux ejusque collegae Macedonum equites paucosque socios Olynthum versus miserunt, ut illos illinc auxilio suis venire prohiberent, ipsi vero motis castris Potidaeam versus contendebant.
Et cum ad isthmum venissent, et adversarios se ad proelium parantes vidissent, ipsi quoque aciem exadverso instruxerunt, nec multo post conflixerunt.
Atque ipsum quidem Aristei cornu, et quotquot de Corinthiis aliisque militibus delecti circum ipsum erant, cornu sibi oppositum in fugam verterunt, eosque persequentes longe processerunt; reliquus vero Potidaeatarum et Peloponnesiorum exercitus ab Atheniensibus superatus est, et in urbem confugit.
Cum autem Aristeus ab hoste persequendo rediret, postquam reliquum exercitum videt victum, dubitavit, utram partem petens, Olynthumne an Potidaeam, belli fortunam periclitaretur. Tandem tamen ei placuit, cum suis militibus in minimum loci spatium contractis Potidaeam cursu perrumpere ^fpervasit propter crepidinem per mare telis petitus, et aegre, paucis quidem amissis, plerisque tamen salvis.
Qui vero Olyntho auxilium Potidaeatis laturi prodierant (abest autem locus sexaginta ferme stadiis, atque conspicuus est,) postquam pugna committebatur et signa sublata sunt, paululum illi quidem processerunt ut auxilium laturi; et Macedonum equites aciem contra instruebant , ut eos impedirent. Postquam autem brevissimo tempore victoria penes Athenienses erat, et vexilla revulsa sunt, in urbem rursus se receperunt, et Macedones ad Athenieuses; equites autem neutris adfuerant.
Post pugnam vero Athenienses tropaeum statuerunt, et caesorum militum cadavera pace sequestra Potidaeatis reddiderunt. Ceciderunt autem ex Potidaeatis quidem et sociis paulo pauciores treeentis, ex ipsis vero Atheniensibus, centum et quinquaginta, et Callias eorum dux.
Murum autem, qui isthmum spectabat, stalim Athenienses circumvallarunt, et praesidio custodire cupe-runt. At murus, qui Pallenen versus spectabat, nullo vallo cinctus erat; nec enim existimabant, se posse simul et in isthmo excubias agere, et in Pallenen transgressos murum exstruere, veriti, ne Potidaeataeeorumque socii se, in duas partes diductos, invaderent.
Cum autem cognoscerent Athenienses, qui domi erant, Pallenen nuitis muris' cinctam esse, aliquanto post mille et sexcentos gravis armaturae milites de suis, et Phormionem Asopii filium, ducem miserunt; qui cum Pallenen pervenisset, ab Aphytide procedens copias Polidaeae admovit, paulatim progrediens, et simul agrum vastans. Sed cum nemo ad proelium occurreret, murum, qui Pallenen versus spectabat, vallo cinxit
Atque ita Potidaea jam utrinque vehementer oppugnabatur, simul etiam a mari navibus stationem prope habentibus. *
Aristeus vero, urbe jam circumvallata, quum nullam salutis spem haberet, nisi si quid ex Peloponneso, aut aliud insperatum accideret, auctor erat, ut, quingentis exceptis, ceteri observato vento navibus abirent, ut res frumentaria diutius suppeteret; atque ipse unus esse volebat de numero eorum, qui remanerent. Sed quum illis persuadere non potuisset, cupiens ea, quae his consectaria erant, parare, et, ut quae loris erant, quam optime sese haberent, clam Atheniensium praesidio enavigavit.
Et apud Chalcidenses manens, quum alias res bellicas administravit, tum etiam, insidiis ad Hermyliorum urbem locatis, multos occidit, et in Peloponneso agebat, ut aliquod auxilium mitteretur.
Post Potidaeam circumvallatam Phormio cum illis mille et sexcentis militibus, quos habebat, Chalcidensem et Bot-ticum agrum vastabat, et nonnulla etiam oppidula cepit.
Atque hac quidem accesserant Atheniensibus et Peloponnesiis causae, quibus alteri in alteros accenderentur, Corinthiis quidem, quod Potidaeam, suam coloniam, et viros Corinthios ac Peloponnesios, qui in ea erant, obsiderent; Atheniensibus vero contra Peloponnesios, quod illi civitatem sociam et vectigalem ad defectionem impulissent, et eo profecti pro Potidaeatis aperte seeum pugnarent. Nondum tamen bellum quidem conflatum erat, sed ab armis adhuc abstinebatur. Corinthii enim haee privalim egerant.
Sed cum Potidaea obsideretur, non amplius quiescebant , quod et suorum nonnulli una inclusi essent, et de oppido etiam timerent; et protinus socios orare coeperunt, ut Lacedaemona venirent, et profecti eo magnis clamoribus in Athenienses invehebantur, quod et foederum violatores exstitissent et Peloponnesum injuria allicerent.
Atque jEginetae, non palam illi quidem legatione missa, quia Athenienses metuebant, sed clam praeter ceteros cum iis bellum suadebant, dicentes se non esse sui juris ex fcedere.
Lacedaemonii vero, sociis praeterea advocatis, et si quis alia quapiam in re se ab Atheniensibus injuriam accepisse diceret, legitimo suae gentis concilio convocato, dicere eos jusserunt.
Tunc vero quum alii in concionem progressi pro se quique querelas proferebant, tum etiam Megarenses, demonstrantes cum alias non paucas controversiarum causas, tum vero praecipue, quod a portubus qui in potestate Atheniensium essent, Atticoque foro, praeter loedus arcerentur.
Corinthii vero, quum Lacedaemonios ab aliis prius ad bellum instigari permisissent, in medium novissimi prodierunt, et haec i»super addiderunt:
« Fides, quam vos, Lacedaemonii, publice privatimque inter vos ipsos servatis, facit, ut, si quid in alios dicamus, minus credatis. Atque hinc moderationis quidem laudem reportatis, sed majore rerum externarum inscitia laboratis.
Nobis enim saepe praedicentibus detrimenta, quibus Athenienses nos erant affecturi, vos tamen non quae quoque tempore docebamus, cognoscere studebatis, sed potius de dicentibus suspicabamini, propter privatas controversias eos dicere, ideoque non antequam injuriam acciperemus, sed postquam in mediis rebus sumus, socios istos advocastis, apud quos aequum est nos praeter ceteros diligenter agere, quo etiam gravissimas querelas habemus, qui ab Atheniensibus quidem contumelia afficimur, a vobis vero negligimur.
Quod si illi in aliquo obscuro loco delitescentes injuriam Graeciae facerent, ut ignari liecosse haberetis doceri; nunc vero quid longa oratione opus est nobis, quorum alios quidem m servitutem redactos videtis, aliis vero eos insidias struere, et praecipue nostris sociis, ipsosque, si forte unquam bello appetantur, jam pridem prapparatos esse ?
Nec enim Corcyram subreptam invitis nobis retinerent, et Potidaeam obsiderent, quarum urbium altera quidem est opportunissima usu ad res Thraciae oblinendas, altera vero maximam classem Peloponnesiis in bello suppeditasset.
« Atque istarum rerum vos ipsi auctores estis, qui et primum passi estis eos post bellum Medicum urbem munire, et postea longos muros aedificare; quique ad hoc usque perpetuo libertate privastis non solum eos, quos illi in servitutem redegerunt, sed jam etiam vestros socios. Nam non is, qui alios in servitutem redegit, sed verius is, qui quum possit impedire, negligit, hoc facit, si quidem etiam virtutis professione se ut Graecorum liberatorem celebrat.
Vix tandem vero nunc congregati sumus, et ne nunc quidem de rebus manifestis. Nec enim amplius consultandum erat, num injuriam patiamur, sed qua ratione eam defendamus. Illi enim agentes et consilii certi contra dubios adhuc sententiae, nec cunctati amplius ingrediuntur;
et scimus quali via, et quo modo paulatim Atheniense· in alios grassentur. Et quamdiu quidem latere se propter vestrum stuporem putant, minus audaces sunt; sed si cognoverint, vos haec scientes negligere, summa vi instabunt.
Vos enim soli Graecorum, Lacedaemonii, otia agitis, non armorum τι, sed cunctatione νοs defendentes, et soli hostium vires non incipientes increscere sed duplicatas evertentes.
Atqui cauti esse terebamini: de quibus profecto rumor divulgatus 1 em ipsam superabat. Nam ipsi scimus et Medum ab extremis orbis terrarum partibus in Peloponnesum prius venisse, quam vos ita ut par erat obviam prodiretis, et nunc Athenienses non longinquos, ut illum, sed vicinos negligitis; et pro bello quod illis inferre debebatis mavultis illos arma vobis inferentes defendere et certantes cum hominibus potentia multum auctis incertos fortunae casus subire, quamvis sciatis vel ipsum barbarum sua ipsius culpa plerumque offendisse, quinetiam in bello cum ipsis Atheniensibus gesto sarpe jam nos erratis eorum potius, quam vestris auxiliis victoriam reportasse, quum quidem de vestris auxiliis spes jam nonnullos etiam imparatos, quod iis freti erant, everterint.
Neque vero aliquis vestrum haec magis ob odium, quam ad expostulatio? nem dici putet. Nam expostulatio quidem est cum amicis, qui peccant; sed accusatio est contra inimicos, qui injuriam fecerunt.
« Praeterea si qui alii, ipsi nobis digni esse videmur, qui proximis vilium exprobremus, praesertim quum de magni momenti rebus agatur, quarum nullum vos sensum nobis habere videmini, nec unquam considerasse, quales sint Athenienses, cum quibus certamen vobis est futurum, et quomodo vel omnibus in rebus sint vobis longe prestantiores.
Nam illi quidem sunt rerum novarum studiosi, celeresque et excogitare et re ipsa exsequi id, quod exco-gitariut; vos vero praesentia conservare et nihil praeterea cognoscere, facto vero ne necessariis quidem satisfacere soletis..
Praeterea illi quidem vel supra vires sunt audaces , et praeter rationem periculorum appetentes et in rebus asperis bonae spei; vestra vero ratio est, res vestris viribus inferiores gerere, et ne certis quidem et exploratis animi. consiliis confidere, et existimare, vos periculis nunquam liberatum iri.
Quinetiam illi, si vobiscum conferantuf, sunt impigri, vos vero cunctatores; item illi peregrinationis cupidi, vos vero domi tenacissimi. Persuasum enim est illis quidem, absentia se aliquid sibi quaesituros; vobis vero, si peregrina obeatis, vel rerum praesentium jacturam vos facturos.
Illi etiam, hostes si superant, longissime progrediuntur; si vincuntur, quam minimum animo consternantur.
Praeterea vero corporibus quam alienissimi» pro republica utuntur, consiliis vero maxime propriis, ut aliquid pro ea agant.
Et si cogitata non confecerint, rebus se suis privari putant; si quae vero armis quaesierint, perexigua senactos forte judicant prae illis, quae io posterum sperant. Quod si forte rei alicujus tentalae conatus eos fallat, nova spe defectura explent. Soli enim pariter et habent et sperant ea, quae animo conceperint, propterea quod celerrime perficere student, quae in animum induxerunt.
Atque haec omnia cum laboribus et periculis omni tempore moliuntur, rebusque partis minimum fruuntur, quia pariendie semper intenti sunt, neque diem festum aliud esse putant, quam conficere, quae opus sunt, et calamitatem haud minorem otium iners quam laboriosum negotium.
Quare sl quis paucis rem totam complexus eos dixerit ita natos esse, ut quiescere neque ipsi velint, neque alios mortales sinant, is verum dixerit.
« Et tamen, Lacedaemonii, quum haec talis respublica sit vobis adversaria, vos cunctamini, et non putatis illis hominibus diuturnam suppetere quietem, qui suo quidem apparatu injuriam nulli faciant, prae se vero ferant, se eo esse animo, ut si lacessantur injuria, eam non sint neglecturi, verum in eo jus et aequitatem ponitis, si neque alios molestiis afliciatis, neque vos ipsi, dum vim propulsatis, ullum detrimentum capiatis.
Sed hoc vix consequi possctis, etiamsi civitatem vestrae similem finitimam haberetis; nunc autem, quod et paulo ante declaravimus, vestra instituta antiqua et obsoleta sunt prae illis. Atnecesse est, ut in artibus, novissima quaeque semper excellere;