Kitap 1
Etenim et qui propter voluptatem dubitat, celerrime privabitur Eae otii jucunditate, propter quam dubitat, si quiescat ; et qui felici rerum successu in bellis abundat, is se audacia infida efferri non animadvertit.
Multa enim male consulta, quum hostes inconsultiores extitissent, felicem exitum habuerunt; et longe plura, quae recte consulta videbantur, contra turpiter ceciderunt. Destinat enim animi fiducia nemo eadem atque in ipso opere exsequitur, sed cum securitate opinamur, cum timore in opere deficimus.
« Nos vero nunc et injuriam patientes bellum excitamus et idoneas liabentes querendi causas, et postquam Athenienses ulti erimus, hoc deponemus in tempore.
Mullis autem de causis verisimile est, nos fore superiores : primum quidem, quia et numero et rerum bellicarum peritia praestamus; deinde vero, quia pariter omnes ad imperata faciendum imus;
et classem qua illi pollent, instruemus quum ex facultatibus, quae quibusque suppetunt, tum etiam ex Delphicis et Olympicis pecuniis. Nam mutuati pecuniam peregrinos illorum nautas majori mercede subducere possumus; emptae enim magis sunt Atheniensium copiae quam domesticae; sed nostris hoc minus contingit, siquidem plus corporibus, quam pecuniis pollent.
Quod si illi vel unico navali proelio superati fuerint, capi eos verisimile est; sin vero resistant, nos etiam interposito majori temporis spatio res nauticas meditabimur, et ubi parem scientiam erimus assecuti, animi certe fortitudine superiores erimus. Nam quod nos bonum natura insitum habemus, Ime illi disciplina nunquam adipiscenlur; quo vero illi propter scientiam praestant, id evertendum nobis est meditatione.
Pecunias etiam conferemus, ut ad ea suppetant; aut vero indignum fuerit, si illorum quidem socii in hoc, ut servitutem suam tueantur, pecunias conferre non desistent, nos vero in hoc, ut hostes ulciscentes ipsi simul servemur, nullas pecunias consumere volemus; et in hoo, ne iis privati ab illis, his ipsis male mulctemur.
« Adsunt nobis praeterea aliae quoque belli gerendi viae, et sociorum sollicitatio, quae praecipua est eversio redituum, in quibus sita est ipsorum potentia; et aedificatio munitionum, quae illorum agrum oppugnent; et multa alia, quae nemo nunc prospicere possit. Belli enim progressus omnium minime certis legibus fiunt, sed ipsum per se plerumque comminiscitur quae ad quemque eventum commoda sunt; in quo is quidem, qui in eo animo moderato se gerit, tutior existit; is vero, qui in eo animi affectu abripitur , non leviter offendit.
Cogitemus autem, si singulis quidem nostrum cum paribus adversariis de agri finibus esset controversia, ferendum hoc erat; jam vero Athenien ses et adversus nos universos satis virium habent, et adversus singulas civitates etiam potentiores sunt, ut nisi et universi et per nationes et per singulas civitates uno consensu ipsos propulsabimus, divisos nos sine labore iu suam potestatem redigent, et cladem, licet hoc alicui sit grave auditu, sciat tamen nihil aliud, quam servitutem manifeste nobis allaturam;
quod vel dubia oratione commemorare turpe est Peloponneso, et tot urbes ab una vexari. Qua in re aut merito pali aut propter ignaviam haec perferre, et a majoribus, qui Gneciam liberaverunt, degenerare videbi- mur; nos vero ne nobis quidem ipsis hoc stabilimus, sed civitatem quidem inter nos tyrannum fieri sinimus; qut vero singuli in una civitate imperant, de medio tollere volumus.
Nec intelligimii8 quomodo haec tribus maximis vitiis careaot, imprudentia et ignavia et negligenlia. Nec enim ab istis vitiis alieni accessistis ab contemptionem, quae plurimos jam laesit; quae quia inultos in errorem induxit, contrario nomine stultitia est appellata.
« Sed quid opus est de praetentis conqueri pluribus, quam quatenus rebus praesentibus expedit? At.futurorum causa rebos praesentibus opem ferre, et labores ultro subire oportet; patrium enim nobis est, virtutes laboribus parare; nec mores mutare, licet divitiis ac potentia nunc aliquantum superetis; (non enim aequum csl, res per paupertatem partas per opulentiam perdi), sed confidentes ad bellum ire cum multis aliis de causis, tum propter dei oraculum et promissum, se nobis adfutunim, tum etiam quia tota reliqua Graecia, partim metu, partim utilitate nos adjuvabit.
Nec foedera priores rumpetis, quae quidem vel ipse deus bellum facere jubens violata censet, sed potius ruptis opem feretis. Non enim qui vim illatam propulsant, sed qui priores aliis vim inferunt, foedera rumpunt.
« Quamobrem cum omnibus de cansis bellum vobis honeste suscipere liceat, et nos communiter haec suadeamus, si quidem certissimum est, haec et rebus publicis et privatis conducere, ne cunctemini et Potidaeatis, qui sunt Dorienses, et qui ab Ionibus obsidentur, quod olim contra fiebat, opem ferre, et reliquorum libertatem recuperare,
quia non amplius licet nos cunctando partim jam nunc iqjunis affici, partim vero, si cognitum fuerit, nos concilium quidem habuisse, sed tamen iqjurias illatas propulsare non audere, non multo post idem pati; sed existimantes, viri socii, vos in necessitatem devenisse, simul etiam haec quae a nobis dicuntur, optima esse, bellum jam decernite, non metuentes praesentem asperitatem, sed pacis, quae diuturnior ex eo est secutura, cupiditate moti; nam secundum bellum quidem pax magis confirmatur; at propter pacis cupiditatem bellum gerere nolle, non itera periculo caret;
existimantes etiam civitatem, quae in Grarcia se tyrannum constituit, aequaliter in omnes esse constitutam, ita ut aliis quidem jam imperet, aliis vero imperare cogitet, eam armis illatis in potestatem nostram redigamus; et tum nos ipsi sine periculis in posterum vivamus, tum etiam Graecos, in servitutem nunc redactos, in libertatem vindicemus. » Corinthii quidem haec dixerunt.
Lacedaemonii vero, auditis omnium sententiis, omnibus sociis, qui aderant, ordine, majori pariter et minori civitati, suffragii ferendi potestatem fecerunt; et majbr illorum pars bellum gerendum esse decrevit.
Quamvis autem illi hoc apud se constituissent, statim tamen bellum suscipere non poterant quod erant imparati, sed singuli res, quae forent utiles, parandas, nec ullam moram interponendam censuerunt. Verumtamen in hoc rerum necessariarum apparatu non integer annus est consumptus, sed minus, antequam in Atticam irrumperent et bellum apei le susciperent.
Interea vero legatos ad Athenienses miserant, qui de illorum injuriis conquererentur, ut quam speciosissimam belli gerendi causam haberent, si illi nulla in re sibi morem gerere voluissent.
Ac primum quidem Lacedaemonii legatis ad Athenienses missis imperabant, ut piaculum deae pellerent. Piaculum vero hujusmodi fuit.
Cylo quidam Atheniensis fuit, vir, qui in ludis Olympiacis vicerat, inter veteres et generis nobilitate florens et opibus potens. Uxorem autem duxerat tiliam Theagenis, viri Megarensis, qui tunc Megaris tyrannus erat.
Cum autem Cylo Delphis oraculum consuluisset, deus respondit, ut celeberrimo Jovis die festo Athenarum arcem occuparet.
Ille vero, acceptis a Theagene copiis, et amicis persuasis, ubi advenerunt Olympia, quae in Peloponneso celebrantur, urbis arcem occupavit, ut qui tyrannidem sibi pararet, ratus et esse hunc maximum illum Jovis diem festum, et eum ad se, qui in ludis Olympiacis victor fuisset, nonnihil pertinere.
Sed utrum in Attica, an uspiam alibi hic maximus dies festus dictus esset, nec ipse tunc animadverterat, neque oraculum declarabat (nam apud Athenienses quoque sunt Diasia, quae maximus Jovis Milichii dies festus vocantur, extra urbem, in quo omnis civitas sacrificant, multi non victimas, sed liba illic usitata), sed cum oraculum se recte intelligere existimaret, opus est aggressu.-.
Quod postquam Athenienses acceperunt, universi ex agris concurrentes opem contra istos tulerunt, et cinctos eos obsidere coeperunt.
Sed quum tempus protraheretur, Athenienses attriti diuturna obsidione, magna ex parte discesserant, custodia imperiique summa novem Archontibus commissa, qui prout optimum fore judicarent, arbitratu suo rem administrarent. Tunc autem novem Archontes maximam rerum ad rempublicam pertinentium partem administrabant.
At qui cum Cylone obsidebantur, male se habebant, quia cibi et aquae inopia premebantur.
Itaque Cylo quidem ejusque frater aufugerunt; ceteri vero, cum premerentur, atque etiam nonnulli fame perirent, ad aram, quae est in arce, supplices consederunt.
Sed illi, quibus custodia ex Atheniensibus commissa erat, cum ipsos in templo morientes viderent, surgere iusserunt , ea conditione ut nullo malo ipsos afficerent; et tamen abductos interfecerunt, nonnullos etiam, qui apud venerandas deas in aris considebant, in transitu interemerant. Atque hac de causa scelerati et impii, quod scelus ac piaculum in deam admisissent, tam illi quam omnes ab illis oriundi appellabantur.
Athenienses igitur et ipsi eos, qui huic piaculo erant obnoxii, in exsilium pepulerunt; postea vero etiam Cleomenes Lacedaemonius una cum Atheniensibus seditione laborantibus expulit, pulsis qui superstites erant mortuorumque ossibus sublatis et extra fines projectis; postea tamen redieruhf, eorumque genus est adhuc in civitate.
Hoc igitur piaculum Lacedaemonii exterminari jubebant, diis scilicet primum opem ferentes, sed scientes, Periclem Xanthippi filium huic piaculo propter maternum gentis affinem esse, et credentes illo expulso, sibi facilius successuras res Athenienses.
Non tamen tam sperabant, hoc illi eventuram, quam hoc ipsum invidiam apud populum illi conflaturam, quasi ob illius labem ex parte hoc bellum esset futurum.
Nam quum potenlissimus esset omnium suae aelatis hominum, io republica administranda per omnia adversabatur Lacedaemoniis, nec sinebat Athenienses illis cedere, sed ad bellum eos incitabat.
Athenienses vero et ipsi vicissim Lacedaemoniis imperabant, ut illos, qui piaculo ad Taenarum admisso i tenebantur, ex urbe pellerent. Lacedaemonii enim cum j olim Helotas supplices ex Neptuni templo a Taenaro excitas-sent, eos abductos interfecerunt, qua quidem causa et ipsi sibi magnum illum terrae motum Spartae accidisse putant.
Jubebant praeterea etiam piaculum Palladis Chalcicrcae pellere. Id vero hujusmodi fuit.
Postquam Pausanias Lacedaemonius a Spartanis primum revocatus ab imperio, quod in Hellesponto habebat, causaque apud illos dicta, ab ipsis est absolutus et innocens habitus, puldice quidem ad nullam expeditionem postea amplius est emissus, sed ipse privatim sumpta triremi Hermioaide, sine Lacedaemoniis abiit in Hellespontum, verbis quidem, ad Graecum bellum, re ipsa vero, quia negotia cum Rege transigere volebat, quemadmodum et initio conatus erat, Gratiae principatum affectans.
Beneficium autem ex hac re primum apud Regem collocavit, totiusque rei fecit initium.
Cum enim post suum e Cypro reditum, priore adventu Byzantium occupasset (tenebant autem Medi eam et quidam regis necessarii et cognati [qui] in ea capti erant), ; tunc bos, quos ceperat, clam ceteris sociis ad Regem remisit; sed verbo ex ipsius manibus aufugerant,
In his autem ■ peragendis utebatur opera Gongyli Eretriensis, cujus lidei et Byzantium et captivos commiserat. Misit autem etiam epistolam, quam Gongylus ad ipsum ferret. Hoc autem in ea continebantur, ut postea compertum est.
« Pausanias dux Spartae, et hos, tibi gratificari cupiens, remittit, quos armis cepit, et habeo in animo, si tibi quoque placet, filiam tuam in matrimonium ducere, et Spartam ceteram-que Graeciam sub tuam potestatem redigere. Existimo autem me posse ha» peragere, si tecum consilia communicem. Si quid igitur horum tibi placet, hominem fidum ad mare mittas face, per quem posthac colloquemiir. »