Kitap 1
Sed quum res ipsi non succederet, et pecuniae frustra consumerentur, Megabazus quidem cum pecuniis , quae reliquae erant, in Asiam rediit; Megabyzum vero Zopyri filium, virum Persam, cum ingentibus copiis misit;
qui terrestri itinere profectus et Aegyptios et socios proplio vicit, et Graecos Memphide expulit, tandemque in Prosopitide insula eos inclusit; atque in ea annum integrum et sex menses obsidebat donec, exsiccato fossae alveo et aqua alio aversa, effecit, ut naves in sicco considerent, et magna insulae pars continentis instar esset; insulamque cum peditatu eo trajiciens cepit.
Sic igitur perierunt res Graecorum, qui bellum sex annos gesserant, et ex multis pauci per Africam transeuntes Cyrenen salvi pervenerunt; sed plerique perierant.
Aegyptus vero in Regis ditionem rediit, praeter regem Amyr-taeum, qui in paludibus regnabat; hunc enim propter paludis magnitudinem expugnare nequibant, simul etiam, qui paludes incolunt, sunt Aegyptiorum bellicosissimi.
Inaros vero Afrorum rex, qui fuerat auctor omnium harum rerum, quae in Aegypto sunt gestae, per proditionem captus in crucem est actus.
Athenienses vero aliique socii, qui quinquaginta triremibus vecti, suis successuri, in Aegyptum navigabant, rerum gestarum prdrsus ignari ad Mendesium Nili cornu appulerunt. Quum autem et a terra f»edites impressionem in ipsos fecissent, et a mari Phieni-cum classis, plerasque naves illorum profligarunt; pauciores fuga se retro proripientes evaserunt
Magna igitur illa Atheniensium et sociorum expeditio in i£gyptum facta hunc habuit exitum.
Orestes autem Echecratidae Thessalorum regis filius, ex Thessalia profugus, Atheniensibus persuasit, ut sc reducerent. Athenienses vero assumptis Boeotis et Phocensibus sociis expeditionem adversus Pharsalum Thessaliae susceperunt; et agrum quidem in sua potestate eatenus habebant, ut a castris non longe procederent (Thessalorum enim equites prohibebant), urbem vero non ceperunt, nec aliud quicquam eorum, quorum causa illam expeditionem susceperant, ipsis succedebat, sed una cum Oreste redierunt re infecta.
Deinde vero non multo post mille Athenienses, navibus conscensis, quae Pegis erant, (ipsi autem Pegas tenebant) duce Pericle Xanthippi filio contra Sicyonem navigarunt, et, exscensu e navibus in terram facto, Sicyonios , qui secum conflixerant, proelio vicerunt.
Quumque stalim Achaeos absumpsissent et in ulteriores partes trajecissent, GEniadis Acarnaniae civitati bellum intulerunt, eamque obsidebant; neque tamen ceperunt, sed domum reverterunt.
Postea vero, intermisso triennio, foedera quinquennalia inter Peloponesios et Athenienses inita sunt.
Et Athenienses Graeco quidem bello supersederunt; sed iii Cyprum expeditionem faciebant cum ducentis tum suorum tum sociorum navibus Cimonis ductu.
Atque ex his sexa- ginta naves in £gyptum navigarunt, quas Amyrlmus, qui in paludibus regnabat, accersebat; reliqua: vero Cilium obsidebant.
Sed Cimone vita defuncto fameque exorta a Citio recesserunt, cursumque navigationis tenentes supra Salaminem, quae est in Cypro, cum Phoenicibus et Cypriis et Cilicibus navalem ac pedestrem pugnam simul commiserunt; et victoria ex utroque praelio reportata, domum re· dierunt, itemque naves ex Aegypto, quae cum ipsis venerant.
Lacedaemonii vero post haec bellum, quod sacrum appellatur, susceperunt; potitique templum, quod Delphis est, tradiderunt Delphis; Athenienses vero contra post iliorum discessum cum exercitu profecti et potiti Phocensibus tradiderunt.
Interjecto deinde tempore quum Bmolorum exsules Orchomenum et Chaeroneam aliaque quaedam Boeotiae oppida tenerent, Athenienses cum mille gravis armaturae militibus ex suiset ex sociis quot miserant pro se quique, in illa loca, quae inimica erant, expeditionem Tolmidae Tolmaei filii ductu susceperunt. Et, Chaeronea capta [et in servitutem redacta] praesidio in ea collocato, discedebant.
Boeotorum vero exsules, et cum ipsis Locri, et Eubocn-sium exsules, et alii quotquot earumdem partium erant, Orchomeno facta eruptione, illos iter facientes prope Coroneam invaserunt; cumque ipsos proelio superassent, Atheniensium alios interfecerunt, alios vivos ceperunt.
Atque Boeotiam Athenienses totam reliquerunt, induciis ea conditione factis, ut captivos reciperent
Et Boeotorum exsules in patrias reversi caeterique omnes rursus liberi, suisque legibus vixerunt.
Neque multo post haec Euboea ab Athenieusibus defecit. Cum autem Pericles cum Atheniensium exercitu In eam jam trajecisset, ipsi nuntiatum est, Megara defectionem fecisse et Peloponnesios irruptionem in Atticam-facturos et Atheniensium praesidiarios milites a Megarensibus caesos, illis exceptis, qui Nisaeam confugissent; defecerant autem Megarenses advocatis Corinthiis et Sicyoniis et Epidauriis. Pericles vero confestim copias ex Euboea reducebat.
Quo facto Lacedaemonii, irruptione facta in Atticae Eleusinem et Thriasios campos, eos vastarunt, duco Plisloanacte, Pausaniae lilio, Lacedaemoniorum rege, nec ulterius fere progressi domum redierunt.
Et Athenienses duce Pericle in Euboeam rursus trajecerunt, totamque subegerunt, et reliquas quidem ejus partes condibonibus in fidem receperunt, Heslia:enses vero sede sua expulerunt eorumque agrum tenuerunt.
Ex Euboea autem reversi, non mullo post cum Lacedaemoniis sociisque tricennalia foedera percusserunt, redditis Nisaea, Achaia, Pegis, et Troezene; haec enim tenebant Athenienses Peloponnesi.
Sexto autem anno bellum inter Samios et Milesios de Priene est excitatum. Et Milesii, quum armis essent inferiores, ad Athenienses profecti, in Samios invehi coeperunt; adjuvabant autem eos et ex ipsa Samo nonnulli homines privati, qui rerum novarum studio rcipublicae statum immutare cupiebant
Athenienses igitur cum quadraginta navibus Samum profecti , statum popularem constituerunt, et obsides a Samiis acceperunt, quinquaginta pueros, totidemque viros, quos in Lemno deposuerunt; et praesidio ibi relicto discesserunt.
Quidam autem ex Samiis (nonnulli enim erant, qui ferre non potuerant, sed in continentem fugerant) cum potentissimis eorum, qui in urbe erant, et cum Pissuthne Hystaspis filio, qui tunc Safdibus praeerat, inita societate, collectisque septingentis ferme auxiliariis militibus sub noctem in Samum trajecerunt.
Et primum quidem factionem popularem aggressi sunt et maximam ejus partem in suam potestatem redegerunt; deinde vero, obsidibus suis ex Lemno surreptis, suos, ut deficerent, perpulerunt; et praesidium Atheniensium et praefectos, quos penes se habebant, Pissuthnae tradiderunt; atque expeditionem etiam in Miletum statim parare coeperunt. Cum illis autem et Byzantii defectionem fecerunt.
Athenienses vero his audilis, cum sexaginla navibus adversus Samum profecti, harum quidem sexdecim navibus non eunt usi (aliae enim in Cariam iverant, ut Phoenicum naves specularentur, aliae vero in Chium et Le-sbum, ut auxilia inde evocarent); quatuor vero et quadraginta navibus, Pericle duce cum novem collegis, ad insulam Tragiam cum Samiorum septuaginta navibus pugnarunt, in quarum numero erant viginti, quae milites vehebant, omnes autem Mileto veniebant; et Athenienses victores erant.
Postea vero auxilium ipsis tulerunt quadraginta naves Athenis profectae, et Chiorum ac Lesbiorum XXV. Et exscensu e navibus in terram facto, pugnaque pedestri victores, urbem tribus munitionibus et simul etiam a mari obsederunt.
Pericles vero sumptis seiaginta navibus ex iis, quae erant in statione, Caunum versos et in Cariam quam celerrime contendit, quia nuntium acceperat, Phoenicum naves contra se navigare. Jam enim et Stesagoras Samo abierat cum quinque navibus et alii ad Phoenicum classem.
Interea vero Samii, repentina eruptione navibus facta, castraque nullis munitionibus septa aggressi, naves, quae pro castris in statione erant, profligarunt, et ceteras, quae contra se in aciem educebantur, praelio navali superarunt; et mare finibus suis proximum per qualuordecim ferme dies in sua potestate tenuerunt; et quaecunque volebant, importarunt et exportarunt.
Sed reverso Pericle navibus iterum conclusi sunt. Postea vero Athenis et aliae quadraginta naves cum Thucydide et Hagoone et Phormione suis subsidio venerunt; et viginti cum Tlepolemo et Anticle, et ex Chio ac Lesbo triginta.
Samii autem quandam quidem parvam navalem pugnam commiserunt; sed, cum resistere non possent, nono mense expugnati sunt, et Atheniensibus sese his conditionibus dediderunt, ut moenia demolirentur, obsides darent, naves traderent, et pecunias, quae erant impensae, certis statisque temporibus persolverent, prout ipsis imperatum erat. Byzantii quoque compositionem ea conditione fecerunt, ul illorum imperio, sicut ante, parerent.
Jam vero non multis post haec anuis accideruut ca, quae supra commemoravi, de Corcyra et Potidaaa et quaecunque hujus belli causa extiterunt.
Haec autem omnia, quae Graeci vel iuter se, vel adversus barbarum gesserunt, intra quinquaginta ferme annos gesta sunt a discessu Xerxis usque ad hujus belli initium; quorum annorum spatio Athenienses imperium coniirmarunt, et ipsi in magnam potentiam provecti sunt. Lacedaemonii vero, quamvis hoc intelligerent, non impediebant, nisi aliquatenus, majo-remque temporis partem ab armis abstinebant, quippe etiam antea ad bella suscipienda non admodum celeres, nisi cogerentur, tum etiam bellis domesticis impediti, priusquam Atheniensium potentia aperte exsurrexit suosque socios jam attrectabant. Tunc enim rem non amplius ferendam judicabant, sed conandum omni studio videbatur et potentia illorum frangenda, si possent, bello hoc suscepto.
Lacedaemonii igitur apud se quidem statuerant ftedera esse fracta, et Athenienses injuste facere; sed tamen, legatis Delphos missis, deum interi ogarunt, essetne sibi res feliciter eventura, si bellum susciperent. Ille vero, ut aiunt, respondit ipsis, si totis viribus bellum gererent, victoriam eos secuturam, atque se ipsum dixit et vocalum et non vocatum adfu turum.
Rursus autem socios accitos in suffragia mittere volebant, utrum bellum gerendum esset necne. Quum autem legati a sociis missi venissent, et concilium haberetur, quum alii dixerunt, quae volebant, accusantes plerique Athenienses, et bellum suscipiendum censentes; tum etiam Corinthii, et antea singulas civitates separatim precati, ut suis suffragiis bellum decernerent, quia Potida*ae metuebant, ne prius everteretur; tunc vero item praesentes, et postremo loco in medium prodeuntes, habuerunt hanc orationem :
« De Lacedaemoniis, o socii, non amplius conqueri possimus, quasi non et ipsi bellum decreverint, et nos nunc ad hoc convocarint. Decet enim duces, in suis rebus pari conditione usos, publica commoda praecipue spectare.
De nobis vero, quotquot commercium cum Atheniensibus jam habuerunt, non sunt admonendi, ut ab illis caveant; sed illos potius, qui loca mediterranea incolunt, nec in aditu aliquo liabitant, scire oportet, nisi hominibus loca maritima incolentibus opem ferant, majore eos cum difficultate fructus, quos anni tempora ierunt, comportaturos, et vicissim eorum, quae maris usus continenti suppeditat, perceptionem difficiliorem habituros; nec oportet eos malos esse judices rerum, quae nunc dicuntur, quasi ad ipsos minime pertineant; sed exspectare, si res hominum oram maritimam incolentium neglexerint, calamitatem istam ad se quoque tandem perventuram; et sc nunc de se ipsis non ininus consultare.
Quamobrem etiam dubitandum iis non est, quin bellum pro pace sumant. Nara virorum quidem modestorum est, quiescere, si non lacessantur injuria, fortium vero, si injnria afficiantur, post pacem bellum gerere et si commode fieri possit, rursus in gratiam redire, et nec felici bellorum successu extolli, neque pacis Iranquillilate delectatum injurias perferre.