Book 8
Erat autem hoc speciosum quoddam orationis genus , quo publice uterentur, privatim vero ob ambitionem plerique eorum tale consilium amplectebantur, qua potissimum ratione interit paucorum dominatus ex populari statu constitutas; omnes enim tantum abest ut pares inter se esse velint, ut primo quoque die se quisque ipsum longe omnium principem esse aequum judicet; contra in populari statu, in quo electio fit, quae ex eo eveniunt, facilius quisque fert, ut non a paribus suis commodo privatus.
Manifestissime autem eonim animos erexerunt et Alcibiadis potentia, quam Sami habebat, jam confirmata, et quod hic paucorumdomina-tus iis haud stabilis fore videbatur; certatim igitur unusquisque ipse princeps popularis slatus^iatronus esse annitebatur.
Sed quadringenti viri huic reipublicae formae maxime adversantes, et eorum principes, Phrynichus, qui etiam imperator fuerat Sami [quondam] et cum Alcibiade ante, ut dixi, discordiam habuerat, et Aristarchus, qui in primis et ex longissimo tempore status popularis adversarius erat, et Pisander et Antiphon, et alii potentissimi, et antea, ut primum in dominatu constituti sunt, et tunc, postquam exercitus Samius ab iis deficiens ad statura popularem rediit, legatos de suo corpore Lacedsemonem miltebanl, et paci componendae operam studiose dabant, et murum iu Eetionia, quae vocatur, excitabant, idque etiam multo inagis, postquam etiam legati sui Samo redierunt, quia videbant, et ipsam plebem, et ex suis eos, qui prius fidi esse videhantdr, animos mutare.
Et miserunt quidem propere Antiphontem et Phrynichum et alios decem, quod et de rebus urbanis et de Samiis metuebant, cum mandatis, ut quavis ratione, quae vel aliquo modo tolerabilis esset, cum Lacedaemoniis reconciliarentur;
murum autem multo studiosius in Eetionia aedificabant. Erat autem hujus muri consilium boc, ut aiebat Theramenes ejusque socii, non, ut eos, qui Sami erant, si per vim cum infesta classe venirent, in Piraeeum non reciperent, sed potius ut hostium, quoties vellent, et classem et peditatum reciperent.
Nam Eetionia est Piraeei promontorium, et juxta ipsam statim est navium introitus. Struebatur igitur sic cum eo muro, qui jam prius continentem versus exstructus erat, ut pauci homines illic stationem habentes navium introitus arbitri essent; nam ad ipsam alteram turrim in angusti portus ostio sitam terminabatur et murus antiquus continentem versus, et novus, qui intra eum mare versus exstruebatur.
Inter utrumque vero exstruxerunt etiam porticum, quae erat maxima et huic alteri proxima, statim eum excipiens intra Piraeeum, et eam ipsi in sua potestate retinebant, in quam cogebant omnes suum frumentum exponere, tam id, quod jam aderat, quam id quod mari advehebatur, illincque promentes venumdare.
Haec igitur Theramenes et jampridem vulgo jactabat , et postqnam legati Lacedaemona redierunt, nulla re confecta, quae ad compositionem pro universis faciendam pertineret, dicebat fore, ut propter hanc munitionem civitas etiam in salutis discrimen adduceretur.
Nam simul sub hoc idem forte tempus etiam ex Peloponneso duae et quadraginta naves ab Euboensibus accitae, quarum nonnulhr erant e Tarento et Locris Italicae et Sicilienses, jam ad Laem in ora Laconica stationem habebant, et navigationem in Euboeam praeparabant; praeerat autem iis Agesandridas Age-sandri filius Spartanus; quas Theramenes non tam in Euboeam, quam iis qui Eetioniam muniebant, in auxilium navigare dicebat, et, nisi quis jam caveret, se per imprudentiam perituros.
Et agitabatur sane tale quippiam ab iis, qui criminationem istam sustinebant, nec vero plane ea criminatio tantum rumoris erat. Illi enim potissimum quidem in paucorum dominatu etiam sociis tmperare cu- piebant; sin minus, certe classe et muris couservatis arbitratu suo vivere; si vero hac quoque re excluderentur, certe quidem non a populi imperio rursus instaurato ipsi praeter ceteros maxime pessumdari, sed potius etiam hostibus introductis , sine munitionibus et sine classe pactionem cum illis facere, et qualicumque modo res urbanas gerere, dummodo de capitibus quidem snis securi essent.
Quamobrem etiam hanc munitionem, quae et portulas et introitus et hostium receptacula habebat, studiose Aedificabant, et eo absolvendo adversarios praevertere cupiebant.
Itaque antea quidem inter paucos et clam potius sermones Uli serebantur; sed postquam Phrynichus reversos ex legatione, quam ad Lacedaemonios obierat, a quodam circitorum ex insidiis in foro frequenti nec procul a curia vulneratos est et digressus continuo decessit,et percussor quidem evasit, ejus autem adjutor, homo Argivus, comprehensus tortusque a quadringentis, nullius, a quo facinus hoc perpetrare jussos esset, nomen confessus est, nec omnino aliud quidqoam, nisi quod sciret multos homines et in circitorum praefecti domum et alio in aedes convenire, tum vero, quamquam nihil novi ex hac re consecutum erat, et Theramene» jam confidentius et Aristocrates, et quotquot vel ex ipsis quadringentis vel extra hos ejusdem sententiae erant, pergebant ad negotia publica capessenda.
Simul enim etiam a Lae naves jam circumvecte, quum ad Epidaurum appulissent, iEginam excursionibus infestaverant; et negabat Theramenes verisimile esse, eas, si in Eubceam navigarent, in iEginae sinum fuisse deflexuras,et rursus Epidauri stationem habituras, sinon accite venirentearum rerum causa, quae quidem illi semper criminandi materiam praebebant; non igitur jam fieri posse ut quiescerent.
Tandem vero, quum multi praeterea seditiosi sermones et suspiciones accessissent, jam et iactis rerum statum aggredi copperunt; nam gravis armaturae milites, qui Eetioniae munitionem in Piraeeo aedificabant, inter quos erat etiam Aristocrates centurio una cum sua tribu, comprehendunt Alexiclem, qui imperator erat ex paucorum collegio et factionis suae sociis maxime addictus, et in domum adductum eum captum tenuerunt.
Adjuverunt eos autem simul quum alii, tum Hermo quidam, circitorum apud Munychiam excobantium praefectus ; sed quod maximum erat, gravis armaturae manos haec volebat.
Quum autem hoc quadringentis renuntiatum esset (considebant autem forte in curia), confestim omnes, praeter eos, quibus ea non volentibus erant, parati erant ire ad arma, et Therameni iisque qui cum eo erant, minitabantur. Ille vero, se purgans, dicebat, se paratum esse jam ire cum iis ad Alexiclem custodia liberandum. Et assumpto uno ex imperatoribus, qui cum eo sentiebat, pergebat in Piraeeum; auxilio autem veniebat et Aristarchus, et ex equitibus juniores.
Erat autem ingens tumultus ac terribilis; nam et qui in urbe erant, jam putabant Piraeeum occupatum, et comprehensum illum morte mulctatum esse, et qui in Piraeeo erant, eos, qui in urbe erant, contra se jamjamque adesse.
.Egre autem quum et seniores impedirent eos, qui per urbem discurrebant, et ad arma ferebantur, et Thucydides Pharsalius, urbis hospes publicus, adesset, et studiose quibusque obsisteret et inclamaret, ne hostibus prope adhuc insidiantibus patriam perderent, quieverunt , et a manibus mutuo sibi afferendis adstinuerunt.
Ac Theramenes quidem quum in Piraeum pervenisset (erat antem et ipse imperator), voce tenus gravis armaturae militibus irascebatur; Aristarchus vero, et qui multitudini adversarii erant, indignabantur.
Sed gravis armaturas milites porro pergebant plerique ad opus, nec mutabant sententiam, et Theramenem interrogabant, numquid ei videretur haec munitio publici boni causa exstrui, et num satius esset eam demoliti. Ille vero, si et illis eam demoliri placeret, sibi quoque placere respondit. Atque liinc e vestigio ascendentes et milies, et multi hominum eorum, qui erant ex Piraeeo, munitionem dejiciebant.
Erat autem adhortatio ad vulgus haec, oportere eum, quicumque quinque millia civium quadringentorum loco reipublicae praeesse vellet, ad opus accedere. Nam adhuc tamen occultabant se quinque millium nomine, ne aperte dicerent, quicuroqua vellet populum reipublicae praeesse, quia metuebant, ne forte re vera essent quinque millia, neve quis apud aliquem dicens aliquid per inscitiam offenderet. Et quadringenti propterea neque volebant, illos quinquies mille cives esse, neque constare, eos non esse, quod existimabant, tot rerum participes constituere plane jam imperium populare esse; contra rei obscuritatem melum mutuum civibus allaturam.
Postridie autem quadringenti, etsi animis perturbati, incuriam tamen conveniebant; milites vero, qui in Piraeeo erant, quum Alexiclem dimisissent, quem comprehenderant, ac munitionem demoliti essent, et ad Dionysiacum theatrum prope Munychiam situm concessissent, ibi cum armis constiterunt et concionem habuerunt, et capto consilio confestim in urbem pergebant et cum armis io Anaceo constiterunt.
Venerunt autem a quadringentis quidam electi ad eos et singuli cum singulis agebant, et persuadebant iis, quos animadvertissent homines esse moderatos, ut et ipsi quiescerent, et ceteros continerent, dicentes fore, ut quinque millia civium designarent, et cx horum numero per vices, prout quinque millibus placeret, quadringenti constituerentur; interim vero se nullo modo civitatem perdere, neque eam hostibus tradere.
Ita universa militum multitudo, quum a multis et ad multos sermones fierent, placatior erat, quam ante, ac de universo reipublicae statu maxime timebat; et inter eos convenit, ut intra certam diem in Bacchi templo coocilium de concordia haberetur.
Quum autem concilii in Bacchi templo habendi dies advenisset, et tantum non condo jam coacta esset, nuntiatur, illas duas et quadraginta naves cum Agesandrida Megaris venientes Salaminem cursum tenere, et quilibet ex gravis armaturae militibus hoc iilud ipsum esse ducebat, quod jampridem a Theramene, et ah iis, qui cum eo erant, dicebatur, dassem ad illam munitionem venire, et utile videbatur, quod diruta esset
Agesandridas autem fortasse quidem etiam ex composito et circum Epidaurum et tircum illa loca versabatur; credibile tamen videtur, eum etiam propter praesentem Atheniensium seditionem, et sperantem fieri posse, ut forte opportuno tempore adveniret, ilic substitisse.
'Athenienses vero, postquam hoc iis nuntiatum est, confestim universi citato cursu in Piraeeum contendebant , quod bello domestico majus aliud ab bostibn^ illatum, non procul, sed ad ipsum portum esset. Quamobrem alii naves, quae aderant, conscendebant, pars alias deducebant, nonnulli etiam ad muros et portus ostium auxilio accurrebant.
Sed Peloponnesiorum dassis praeterlata et Sunium circumvecta, consistit inter Thoricum et Prasias, postea vero appellit Oropum.
Athenienses autem raptim, et inexercitatis nautis uti coacti, quippe quod civitas seditione laboraret, et in maximo discrimine positi, celeriter hostes arcere vellent (nam Attica interclusa omnia iis in Euboea erant), Thymocbarem ducem cum navibus in Eretriam mittunt,
quae cum illuc pervenisset, cum iis quae prius in Euboea erant, sex et triginta fuerunt. Et protinus proelio navali dimicare cogebantur; Agesandridas enim prandio sumpto ab Oropo producebat classem; abest autem Oropus ab Eretriensium urbe, stadiis fere sexaginta, maris tractu.
Ut igitur ille advehebatur, statim Athenienses qooque naves instruebant, existimantes, suos milites apud naves esse; sed illi tum forte non ex foro cibaria in prandium mercabantur (nihil enim vendebatur, quod ab Eretriensibus consulto factum erat), sed ex aedibus in extrema urbe sitis, nt, dum cunctanter naves instruerentur, hostes prius impressionem in eos facerent, et cogerent Athenienses sic, ut forte possent, in altum prodire. Signum autem ex Eretria Oropum versus iis sublatum erat, quando in altum provehi deberent.
Hoc igitur modo instructi Athenienses id altum provecti, navali proelio supra portum Eretriensem commisso , tamen aliquantisper etiam hosti restiterunt; deinde in fugam versi compelluntur ad littas.
Et quotquot eorum ad Eretriensium urbem, ut amicam, confugerunt, de iis pessime actum erat, quia ab illis interficiebantiir; alii vero in munitionem, quam ipsi in Eretria tenebant, incolumes evaserunt, itemque naves, quotquot in Chalcidem pervenerunt.
Captis autem Peloponnesii duabus et viginti Atheniensium navibus virisque partim interfectis, partim captis, tropaeum statuerunt. Nec multo post, quum totam Euboeam ad defectionem compulissent, praeter Oreum (hanc enim ipsi Athenienses tenebant) ceteras quoque res in ea componebant.
Atheniensibus autem quum res ad Euboeam gest* nuntiatae essent, pavor omnium ad illum usque diem maximus incessit Nam nec in Sicilia accepta clades, quamvis tunc ingens visa esset, nec aliud quicquam eos unquam adeo terruerat.
Quippe quum eo tempore, quo et exercitus Samius defecerat, et aliae naves non supererant, nec homines, qui eas conscenderent, et ipsi seditione laborabant, et incertum erat, quando inter se ipsi concursuri essent, tanta illa calamitas accessisset, qua et classem, et quod maximum erat, Euboeam amiserant, ex qua plus utilitatis, quam ex Attica, percipiebant, qui non merito tum animis erant consternati?
Sed maxime eos et in proximo hoc perturbabat, si hostes ausuri essent, victoria potiti , confestim in ipsorum Piraeeum navibus vacuum tendere ; et tantum non jam adesse eos putabant.
Id quod illi, si audaciores fuissent, facile fecissent, et aut dissidium longe majus in urbe excitassent, prope eam in ancoris stantes , aut si remanentes eam obsedissent, et classem ab Ionia licet dominatui paucorum infestam coegissentpropinquis suis et universae civitati succurrere, et interea et Hellespontus, et Ionia, et insulae, et omnia loca ad Boeotiam usque pertinentia , et paene dixerim omne Atheniensium imperium in eorum potestatem venisset.
Verum non in ea tantum re Lacedaemonii Atheniensibus omnium maxime commodi hostes in bello gerendo fuerunt, sed etiam in aliis multis; quum enim moribus maxime differrent, alteri acres, alteri tardi, et alteri conando prompti, alteri timidi, idque praecipue in imperio maritimo, plurimum Atheniensibus proderant. Documento fuerunt Syracusani; qui quum moribus maxime similes illis extitissent, optime etiam bellum adversus illos administrarunt.
Secundum hunc nuncium igitur Athenienses viginti tamen naves instruebant, et concionem cogebant, unam quidem, quae statim tunc primum in Pnycem, quas dicitur, vocabatur, ubi etiam alias comitia habere consueverant , in qua quidem abrogato quadringentis viris imperio rerum administrationem quinque millibus tradere decreverunt (esse autem ex hoc numero omnes, quotquot arma sua ipsi exhiberent), et mercedem ne quis ullam ullius magistratus gratia acciperet; qui aliter fecisset, eum sacrum esse iusserunt.