Book 8
« Tertio decimo regni Darei anno, Alexippida La-cedaemone ephoro, pactiones factae sunt in Maeandri planitie inter Lacedaemonios et socios ac Tissaphernem et Hierame-nem et Pharnaci liberos, de regis et Lacedaemoniorum so* ciorumque negotiis.
Quaocumque regio regis est in Asia, regis esto; et de sua regione rex arbitratu suo statuat.
Lacedaemonii vero sociique in regis regionem ne eunto ullius maleficii causa, neque rex in Lacedaemoniorum sociorumve regionem ullius maleficii causa.
Si quis autem Lacc daemoniorum aut sociorum in regis regionem maleficii causa iverit, Lacedaemonii sociique prohibento; et si quis e ditione regis ad Lacedaemonios aut sociqs maleficii causa ierit, rex prohibeto.
Stipendium autem classi, quae nunc adest, ex pactis Tissaphernes suppeditato, donec regia classis venerit.
Ubi autem regia classis advenerit, si Lacedaemonii sociique suam classem alere velint, hoc iis liceat Si i a Tissapherne stipendium accipere velint, Tissaphernes praebeto, Lacedaemonii vero sociique, finito bello, pecunias Tissapherni reddunto, quaecumque acceperint.
Postquam autem classis regia venerit, Lacedaemoniorum et sociorum et regis naves communiter bellum gerunto, prout Tissapherni et Lacedaemoniis et sociis videbitur. Quod si pacem cum Atheniensibus facere velint, pari utrique modo faciunto. »
Foedera quidem haec talia fueruut, et secundum ea Tissaphernes praeparabat naves Phoenissas, ut eas, quemadmodum dictum erat, adduceret, et cetera, quscunque promiserat, et volebat certe quidem praeparationem suam manifestam rase.
Boeoti autem exeunte jam hieme Oropum, in quo erat Atheniensium praesidium, per proditionem ceperunt Simul autem haec egerant nonnulli Eretriensium et ipsorum Oropiorum, qui operam clandestine dabant, ut Euboeam ad defectionem inducerent; fieri enim non poterat, quin hoc oppidum, quod Eretriae imminebat, Atheniensibus hoc tenentibus, magnis detrimentis et Eretriam et ceteram Euboeam afficeret.
Eretrienses igitur, Oropo jam potiti, in Rbo-dum iverunt, ut Peloponnesios in Euboeam accirent. F/i vero magis ad auxilium Chio ferendum intenti erant, et cum omni classe e Rhodo solventes eo navigabant.
Et quum ad Trioptum pervenissent, Atheniensium classem, quae ex Clialce veniebat, in alto navigantem prospexerunt; et quum neutri in alteros incursionem classe lacerent, alteri Samum, alteri Miletum se receperunt, et videbant non amplius Chiis sine navali proelio opem ferri posse. Atque haec hiems finiebatur, lmjusque belli vicesimus annus finiebatur, quod Thucydides conscripsit.
Insequentis autem aestatis vere statim inennte , et Dercylidas, vir Spartanus, cum non magna militum manu itinere pedestri in Hellespontum missus est, ut Abydum ad defectionem adduceret (sunt autem Milesiorum coloni), et Chii, dum Astyochus dubitabat, qua ratione iis opem ferret , quum obsidione premerentur, navale praelium committere coacti sunt.
Quum autem Astyochus apud Rhodum adhuc esset, Leontem, virum Spartanum Mileto profectum, qui cum Antisthene illuc eadem navi vectus venerat, post Pedariti mortem ducem acceperant, et duodecim naves, qune praesidii causa Mileti stabant, quarum erant quinque Thuriae et Syracusanae quatuor et una Anaeitis et una Milesia et Leontis una.
Quum igitur Chii cum universis copiis prodissent et quemdam locum munitum occupassem, et simul ipsorum sex et triginta adversus duas et triginta Atheniensium naves in altum solvissent, praelium navale Commiserunt; et atroci pugna commissa Chii et socii, quam non inferiores pugna essent (jam enim etiam vesper erat), in urbem redierunt.
Postea vero statim quum Dercylidas itinera pedestri Mileto discessisset, Abydus in Hellesponto ad Dercy-hdam et Phanabazum defecit, et Lampsacus duobus post diebus.
Strombichides vero ex Chio, re cognita, celeriter cum quatuor et viginti Atheniensium navibus, inter quas erant etiam militares gravis armaturae milites vehentes auxilio profectus, quum Lampsacenos, qui obviam ei prodierant , praelio superasset, et Lampsacum nullis moris anctam primo impetu cepisset, et vasa quidem ac mancipia diripienda suis dedisset, liberos autem in suas pristinas sedes restituisset, Abydum petiit.
Et quum neque dedi-| tionem facerent neque urbem aggressus expugnare posset, j in regiouem Abydo oppositam trajecit, et Sestum urbem in
Chersoneso sitam, quam olim Medi tenuerant, totius Hellesponti praesidium et custodiam constituit.
Interea vero et Chii maris majorem potestatem obtinuerant, et qui Mileti erant, et Astyochus, quum nuntium de proelio navali accepisset et de Strombichide cum navibus digresso, fiduciam animo concepit.
Quamobrem Astyochus cum duabus navibus in Chium profectus, naves illinc deduxit, et jam cum universa classe adversus Samum contendit; et quum hostes, quod inter ee suspecti essent, obviam ei non prodirent, Miletum rursus rediit.
Nam per id tempus atque etiam prius popularis etatus Athenis sublatus erat. Postquam enim Pisander ejusque legationis collegae a Tissapherne Samum redierant, et res in castris longe firmius obstrinxerunt, et ipsorum Samiorum viros potentes hortati sunt, ut secum paucorum dominatu uti conarentur, quamvis orta inter ipsos seditione, ne paucorum dominatu regerentur.
Et Athenienses simul, qui Sami erant, inter se consilia conferentes statuerunt, Alcibiadem quidem (quippe eum non animo ita comparatum esse, ut se paucorum imperio adjungeret) missum facere, sed ipsi per se, quod jam etiam in periculo versarentur, dispicere, quonam modo res suae non perderentur, et simul bellum strenue sustineretur, ipsique pecuniam ex suis privatis bonis alacriter conferrent, et si quid aliud opus esset, quandoquidem non amplius aliorum, quam sua ipsorum causa labores ferrent.
Tali modo igitur inter se adhortati Pisandrum tunc statim et dimidiam legatorum pariem domum dimiserunt ut res illic agerent, et mandatum iis erat, Ut in subditorum civitatibus, ad quas appellerent, paucorum dominatum constituerent; alteram vero dimidiam legatorum partem et in alia subditorum oppida, alium alio dimiserunt,
et Dio-trephem, circa Chium agentem, qui delectus erat, ut Thraciam gubernaret, ad provinciam suam mittebant. Qui quum Thasum pervenisset, statum popularem sustulit.
Post ejus autem discessum altero ferme mense Thasii urbem muris cingebant, quippe nequaquam jam desiderantes optimatum statura in Atheniensium societate, sed quotidie libertatem a Lacedaemoniis exspectantes;
nam eorum etiam exsules, ab Atheniensibus urbe pulsi, foris apud Peloponnesios erant, atque hi cum necessariis, qui in orbe erant, totis viribus operam dabant, ut et naves illuc adducerent , et Thasum ad defectionem impellerent. Accidit iis igitur, quod maxime cupiebant, ut et sine periculo civitas rem feliciter gereret, et popularis status tolleretur, qui adversaturus fuisset.
In Thaso igitur res cecidit contra vota illorum Atheniensium, qui paucorum dominatum constituebant, atque, ut mihi quidem videtur, etiam apud multos ahos subditos; animorum enim sobrietate civitatibus data et immunitate eorum, quae agerentur, converterant se ad apertam libertatem, foliati illo sui juris uso, quem Athenienses concedebant, non praelato.
At Pisander et ejus collegae, dum praetervehuntur, quemadmodum statutum erat, in urbibus statum popularem tollebant; quinetiam ex nonnullis urbibus gravis armatum milites sibi socios adjunxerunt, quo» secum duceni es Athenas reverterunt,
et pleraque a conjuratis, jam confecta deprehenderunt. Etenim Androdem quemdam, acerrimum status popularis propugnatorem, qui etiam inter primos exstiterat auctor Alcibiadis expellendi, quidam ex juniori bus, conspiratione facta, clam interfecerunt, eutnque duabu» de causis, quod et populum suis concionibus ductaret, et quod eum Alcibiadi, tanquam reversuro et Tissapherni» amicitiam conciliaturo, gratificaturum existimarent, praecipuo quodam studio perdiderunt; et alios nonnullos non admodum secum sentientes eodem modo dani sustulerunt.
Et orationem praeterea propalam elaboraverant, stipendium non esse dandum ullis aliis, nisi iis, qni militarent, nec plures, quam quinque hominum millia, ad reipublicae adminislrationem admittendos esse, et quidem eos, qui et pecuniis et corporibus maxime utiles esse possent.
Haec autem res apud plerosque speciosum praetextum habebat, siquidem rempublicam qui erant immutaturi, iidem etiam administraturi erant. Verumtamen et pupulus adhuc, et senatus fabis creatus congregabatur; sed consul-labant de nulla re, quae non conjuratis placeret, atque etiam illi, qui condonabantur, erant ex horum numero, et quse dicenda essent, prius ab iis deliberatum erat.
Nec jam amplius contradicebat quisquam ex reliquis, quod magnum conjuratorum numerum metueret ac videret; et si quis etiam contradixisset, confestim aliquo idoneo modo necabatur; et de caedis auctoribus neque inquirebatur, neque, si suspecti erant, supplicium sumebatur; sed populus quiescebat, ad-coque perterrefactus erat, ut, si cui nulla visafTerreliuvis in lucro poneret, etiam si taceret.
Et quum longe majorem conjuratorum numerum esse ducerent, quam erat, fracti erant animis; eum enim compertum habere non poterant , tum propter civitatis magnitudinem, tum propter mutuam ignorationem.
Quinetiam hac ipsa de causa non licebat cuiquam apud alium lamentari ira concepta, ita ul ulcisceretur eum, qui sibi insidias struxisset; aul enim igno tum invenisset, cui diceret, aut notum fidei dubium.
Inter sc enim universi, qui erant de populo, cum suspicione coibant, ut si alter quisque particeps esset rerum, quae agebantur. Nam socii erant etiam, quos nemo unquam suspicatus fuisset se ad paucorum dominatum conversuros, et hi in primis effecerunt, ut diffidenti* populo incederet, et plurimum contulerunt ad confirmandum paucorum dominatum, quod certam causam diffidentiae mutuae populo pra*-buerant.
In hoc igitur tempore Pisander ejusque collega· reversi confestim ceteris peragendis operam dare coeperunt. Ac primum quidem, populo coacto, sententiam dixerunt, decem viros legum conscribendarum causa deligerent, qui summam hujus rei potestatem haberent; hi vero rogationem conscriptam ad populum intra certam diem ferrent, qua ratione respublica optime administrari posset.
Deinde postquam ea dies advenit, concionem incluserunt in Colonum, (est autem locus Neptuno sacer, extra urbem, decem ferine stadiis ab ea distatis;) atque lii legum scriptores nihil quidem aliud promulgarunt, sed hoc ipsum, m cuivis Atheniensium liceret sententiam pronuntiare, quam-cumque vellet; si quis autem aut legum violatarum accusas-set, aul quoquo modo laesisset eum, qui sententiam prooun-tiasset, graves pusnas proposuerunt.
Tum vero aperte jam dicebatur nec ullum magistratum amplius ex pristino instituto geri oportere, nec stipendium dari, sed quinque praesides deligi, a quibus ruidus centum A iri deligerentur, quorum singuli tres alios sibi cooptarent; hi vero numero quadringenti in curiam ingressi, summa potestate praediti, rempublicam gererent, prout optimum esse cognoscerent, et quinque millia civium congregarent, quando ipsis videretur.
Qui autem hanc quidem sententiam dixit, erat Pisander, qui etiam ceteris in rebus propalam maximo studio cum sociis popularem statum evertit; qui vero totum negotium composuerat, et jampridem praemeditatus erat rationem, qua res in eum statum devenit, fuit Antiphon, vir Atheniensium sui temporis nulli secundus, et in rebus excogitandis, et in iis, quae sensisset, exprimendis prae-slantissimus, qui in populi quidem concionem non prodibat neque alibi sua sponte ad certamen ullum, sed qui propter eloquentia; vim multitudini suspectus esset, eos tamen, qui vel in judicio vel apud populum certabant, quisquis eum aliqua de re consuluisset, hic unus vir plurimum juvare poterat.
Atque et hic ipse, postquam quadiingenti viri rebus, commutatis a populo vexabantur, quum in judicium vocatus esset harum ipsarum rerum causa, quod earum constituendarum socius fuisset, optime omnium, ad meam usque memoriam, capitis cauSam dixisse videtur.