Book 8
Athenas autem postquam hic nuntius allatus est diu quidem iidem non habebant ne praecipuis quidem militibus, qui ex ipso certamine evaserant, et rem compertam nuntiabant, certe quidem non sic funditus oinnia eversa credentes; sed postquam cognoverunt, infensi erant oratoribus, qui cum ceteris studiose egerant, ut susciperetur expeditio, quasi eam non ipsi decrevissent, atque irascebantur etiam ariolis et vatibus, et quotquot tunc eos rebus divinis in spem erexerant, fore ut caperent Siciliam.
Omnia autem ab omnibus partibus molesta iis accidebant, et incesserat undique super casum illum pavor animique consternatio maxima. Simul enim orbati et privatim pro se quisque, et publice multo et peditatu et equitatu, et juventutis flore, qualem alterum non videbant superesse, graviter ferebant; simul etiam, quod navium videbant non satis esse in navalibus , nec satis pecuniae in aerario, nec ministeriorum ad nauticos usus, spem nullam habebant in praesentia fore ut salvi essent, et hostes ex Sicilia cum classe confestim in Piraeeum adversus se venturos arbitrabantur, praesertim tanta victoria politos, et simul hostes, qui illic apud se erant, tunc certe cum bellico rerum omnium apparatu duplo majore jam totis viribus terra marique sibi instaturos, et una cmn iis socios suos, ad illos delicientes.
Verumtamen, ut iu praesenti rerum statu facultas dabatur, videbatur oportere non cedere malis, sed et classem parare, materia et pecunia, undecunque possent, comparata, et socios praesidiis iir mare, et praecipue Eubceam, et res urbanas aliquanto sapientius in parsimoniam temperare, et creare aliquem magistratum virorum seniorum, qui de praesenti rerum statu, ut temporis opportunitas ferret, ante populum consultarent.
Denique in omnibus rebus propter prasenli» metus magnitudinem, ut in populari statu lieri solet, parati erant, se modestos et obedientes praebere. Et ut lia# iis visa sunt, sic etiam faciebant; atque liaec aestas liniebatur.
Insequente autem hieme propter magnam calamitatem ab Atbenicnsibus in Sicilia acceptam protinus universi Graeci animis erecti erant, illi quidem, qui neutrorum erant socii, quod, etiam si nemo eos advocaret, a bello nequaquam amplius abstinendum esse, sed ultro adversus Athenienses eundum censerent, rati pro se quique, etiam adversos se venturos fuisse illos, si rem in Sicilia feliciter gessissent, et simul reliquum bellum breve futurum, cujus socios fuisse gloriosum esse; qui vero Lacedaemoniorum erant socii, quod conjuncto studio longe magis, quam ante, multis aerumnis celeriter liberari cuperent.
Praecipue vero Atheniensium imperio subjecti parati erant vel supra vires ab iis deficere, quod animi impetu de rebus judicarent, et ne hoc quidem , iis in ratione subducenda relinquerent, flori posse, ut proxima certe aestate hostes sustinerent.
Lacedaemoniorum vero civitas, quum propter haec omnia fiduciam concipiebat, tum vero praecipue, quod Siculi socii jam necessario cum magnis copiis, classis accessione facta, ineunte statim vere, ut erat verisimile, sibi praesto futuri essent.
Itaque, quum undique bonam spem haberent, abjecta omni cunctatione bellum capessere statuebant, reputantes secum, si hoc bellum felicem exitum habuisset, scin posterum et hujusmodi periculis liberatos fore, cujusmodi fuisset et illud, quod sibi ab Atheniensibus creatum fuisset, si res Siculas in suam potestatem redegissent; et illis eversis futurum, ut ipsi totius Graeciae imperium tuto jam obtinerent.
Confestim igitur Agis, eorum rex, hac hieme cum copiis nonnullis ex Decelea profectus, pecuniam a sociis ad classem comparandam exegit, et ad Meliacum sinum deflectens ob vetustas inimicitias abactis GEtaeorum plerisque pecoribus pecuniam collegit, et Achaeos Phthiotas, celerosque populos, qui Thessalorum imperio in illa regione parebant, conquerenlibus et invitis Thessalis, obsides aliquot ac pecuniam dare coegit; et obsides Corinthi deposuit, et illos in societatem adducere conabatur.
Lacedaemonii vero centum naves aedificandas sociis civitatibus imperabant; atque sibi quidem ipsis ac Boeotis quinas et vi£enas utrisque faciendas assignarunt, Phocensibus vero et Locris quindecim, et Corinthiis quindecim, Arcadibus et Pellenensibus et Sicyoniis decem, Megarensibus et Troezeniis et Epidauriis et Hermionensibus decem; et cetera quoque comparabant, ut statim sub veris initium strenue bellum gesturi.
Comparabant autem Athenienses quoque, quemadmodum constituerant, in eadem hac hieme navium confectionem, materia comportata et Sunio munito, ut naves, quae commeatum sibi subveherent, tuto circ mveherentur; item-que munitione etiam in agro Laconico deserta, quam in Si· ciliam trajicientes exstruxerant, ceterisque rebus, steubi aliqua impensa videtur inutilis esse, in parsimoniam compositis, r.iaxime vero cura de sociis suscepta, ne a se deficerent.
Dum autem haec utrique agunt, et in bello parando versantur plane ut si tunc primum id inciperent, primi Eu-boenses ad Agin legatos de defectione ab Atheniensibus facienda miserunt in hac hieme. Ille vero quum eorum orationem admisisset, arcessit Lacedacmone Alcamenem, Sthenelaidae filium, et Melanthum, tamquam praefectos, qui in Euboeam mitterentur; illi vero cum trecentis libertis in civitatem nuper adseriptis venerunt, et Agis transitum iis praeparabat.
Interea vero etiam Lesbii venerunt, et ipsi cupientes defectionem facere; et quum Bceoli eos adjuvarent , Agis adducitur, ut de Euboea quidem rem differret, Lesbios vero in defectione facienda juvabat, Alcamene iis harmosta dato, qui in Euboeam navigaturus erat, atque Bieoti iis decem naves polliciti sunt, et Agis item decem.
Haec autem ignara civitate Lacedaemoniorum agebantur; Agis enim, quamdiu cum suis copiis apud Deceleam erat, jus habebat et copias mittendi, si quo vellet, et contrahendi; et pecunias exigendi. Atque multo magis pene dixerim id temporis ei socii parebant, quam Lacedaemoniis, qui in urbe erant ; quod enim exercitum secum haberet, quocumque se contulisset, formidabilis aderat
Et hic quidem Lesbii* operam dabat; Chii autem et Erythraei, quum et ipsi ad detectionem faciendam essent parati, non ad Agin, sed La-cedaemonem se converterunt. Et a Tissapherne, qui regis Darei, Arloxerxis (ilii, praetor inferioris provinciae erat, simul cum illis legatus aderat;
nam et Tissaphernes Pe-loponhesios incitabat, et pollicebatur, se stipendium praebiturum. Rex enim nuper forte exegerat ab eo tributa suae provinciae, quae regi debuerat, quod ea propter Athenienses a Graecis civitatibus exigere non potuisset; existimabat igitur, se et tributa facilius recepturum, si Athenienses bello vexasset, et simul se Lacedaemoniorum societatem regi conciliaturum, et Amorgen, Pissuthnae filium nothum, qui defectionem circa Cariam fecerat, quemadmodum rex ei imperaverat, aut vivum adducturum, aut interfecturum. Chii igitur et Tissaphernes communi hac in re consilio agebant;
Calligetus autem, Laophontis filius, Megarensis, et Timagoras, Athenagorae filius, Cyzicenus, sua uterque patria extorris, qui apud Pharnabazum, Pharnacis filium, habitabant, circa idem tempus venerunt Lacedaemonem a Pharnabazo missi, ut naves in Hellespontum transportarent, et ut ipse, si posset, id quod Tissaphernes contendebat, et civitates in sua provincia silas ab Atheniensibus alienaret propter tributa, et sua opera Lacedaemoniorum societatem regi conciliaret.
Quum autem haec separatim utrique agerent, et qui a Pharnabazo, et qui a Tissapherne missi erant, ingens concertatio apud Lacedaemonios erat, quum alteri, ut in Ioniam et Chium, alteri ut in Hellespontum classis et exercitus prius mitteretur persuadere studerent.
Lacedaemonii tamen Chiorum et Tissaphernis postulata multo lubenlius admiserunt; eos enim etiam Alcibiades adjuvabat, qui Endio, tunc ephori magistratum gerenti, eral hospes paternus conjunctissimus, unde etiam nomen Laconicum familia illorum propter hospitium obtinuit; Endius enim Alcibiadis appellabatur.
Lacedaemonii tamen prius Phrvniu, hominem municipem, in Chium miserunt, ut exploraret, num et naves tot ipsis essent, quot dicebant, et ceteris rebus civitas illa haud iuferior esset fama, quae de ea ferretur; et quum ille iis renuntiasset, haec vera esse, qua· audirent, et Chios et Erythraeos confestim in societalcn» receperunt, et quadraginta naves iis mittendas decreverunt, quod non minus, quam sexaginta, illic essent comparatae, unde Chii dicebant.
Atque primum quidem decea harum erant missuri, et Melancridam, qui iis nauarchus erat; deinde quum terrae motus extilisset, pro Melancritli Chalcidcum mittebant, et pro decem navibus quinque in
Laconica praeparabant. Et haec hiems finiebatur, hujusque belli, quod Thucydides conscripsit, undevicesimus annus finiebatur.
Ineunte autem sequentis aestatis vere statim Chiis instantibus, ut naves mitterentur, et metuentibus, ne Athenienses resciscerent, quse agebantur, (omnes eoim clam illis legatos miserant) Lacedaemonii mittunt tres viros Spartanos Corinthum, ut quam celerrime ab altero mari in id , quod Athenas spectat, navibus per Isthmum transvectis, omnes in Chium navigare juberent, et eas, quas Agis praeparaverat m Lesbum mittendas, et reliquas; erant autem illic universae sociarum civitatum naves numero undequa· draginla.
Quamobrem Calligetus quidem et Timagoras, Pharnabazi legati, hujus classis in Chium proficiscentis participes esse nolebant, neque pecunias dabant, quas secum attulerant , ut classis mitteretur, quinque et viginti talenta, sed postea per se cogitabant parata alia classe navigare;
Agis autem, quum videret Lacedaemonios primum in Chium tendere, ne ipse quidem aliud censebat; sed socii, quum Corinthum convenissent, consultare coeperunt, et placuit iis primum in Chium navigare duce Chalcideo, qui quinque illas naves in Laconica praeparabat; deinde in Lefbum, duce Alcamene, quem etiam Agis destinabat; postremo vero in Hellespontum proficisci, (ei autem Clearcbus Rhamphiae filius, dux creatus erat),
transportare autem per Isthmum primum dimidiam navium partem et iis confestim proficisci, ne Athenienses animum potius adverterent ad eas, quae tunc proficiscerentur, quam ad eas, quae postea illuc transportarentur.
Etenim ab hac parte propalam navigare statuebant, contemptis Atheniensibus ut invalidis, quod eorum nulla magna classis usquam adhuc apparebat. Ut autem hoc iis placuit, confestim etiam unam et viginti naves transportarunt.
Corinthii vero, quamvis illi navigationem urgerent, non potuerunt in animum inducere, ut et ipsi navigarent, antequam omnes Isthmiorum dies festos, qui tunc erant, celebrassent. Agis vero iis paratum se praebebat permittere illis quidem, ut sacras Isthmiorum inducias non solverent, ipse vero suo nomine expeditionem suscipere.
Quod quum non concederent Corinthii, sed mora interponeretur, Athenienses consilia Chiorum facilius senserunt, et Aristo-crate, uno e ducibus, misso, illos insimulabant, et quum Chii rem negarent, illi iis, id quod fidem faceret, naves secum mittere ad sociorum auxHia imperabant; Chii vero miserunt septem.
Causa autem, cur mitterent naves, haec fuit, quod plerique quidem Chiorum ignorarent ea, quas clam agitabantur, pauci vero ii, qui conscii erant, neque plebem jam hostilem habere vellent, priusquam aliquod firmum praesidium adepti essent, et Peloponnesios non amplius venturos exspectarent, quia morabantur.
Interea vero Isthmici ludi committebantur, et Athe-1 ienses (indictae enim erant iis induciae) sacram legationem eo mittebant, et ita Chiorum consilia malto manifestius de* prehenderunt Et postquam illinc discesserunt, confestim eese praeparabant, ut se fallere non possent naves, si ex Cenchreis proficiscerentur.
Illi vero post ludos vela faciebant cum una et viginti navibus Chium versus, quibus praeerat Alcamenes. Et Athenienses, quum initio totidem navibus adversus eos processissent, in altum se subducebant. Quum autem longe provectos Peloponnesii sequi noluissent, sed retro cessissent, Athenienses quoque recesserunt; nam septem Chiorum naves, quas in eo numero secum habebant, nequaquam fideles existimabant,
sed postea aliis septem et triginta instructis, eos terram legentes persecuti sunt ad Piraeum agri Corinthii; est autem portus desertus, et extremus ad agri Epidaurid confinia situs, atque unam navem Peloponnesii in alto amiserunt, ceteras vero contractas in portu statuunt
Et quum Athenienses et a mari navibus eos adorti essent, et in terram descendissent, ingens tumultus ac perturbatio incessit, et plerasque naves Athenienses in terra laceraverunt, et Alcamenem ducem interfecerunt; et ipsorum quoque nonnulli obierunt.
Dirempto autem proelio naves quidem, quot eatis esse videbantur, disposuerunt, quae stationem adversus hostiles obtinerent; cum reliquis vero in parvulae insulae stationem se receperunt, in qua non multum illinc distante castra posuerunt, et nuntium Athenas ad subsidium arcessendum mittebant.
Nam aderant etiam Peloponnesiis postero die et Corinthii ad opem navibus ferendam, et paulo post etiam reliqui finitimi. Et quum animadverterent, hanc navium custodiam in loco deserto sibi laboriosam fore, consilii inopes erant, et inclinabant quidem eo, ut naves incenderent, deinde vero-statuerunt eas subducere, et peditatu assidentes agere excubias, donec aliqua commoda effugiendi facultas offerretur. Agis etiam, his cognitis, Thermonem, virum Spartanum, iis misit
Lacedaemoniis autem primo quidem nunciatum erat, naves solvisse ab Isthmo, (Alcameni enim ab ephoris imperatum erat, ut, quum hoc fieret, equitem mitteret); et statim quinque naves, quas ipsi praebebant, et Chalcideum ducem, et Alcibiadem cum eo mittere volebant; deinde vero, jam iis rem urgentibus, allatus est nuntius de navibus, quae in Piraeum fuga se receperant; quamobrem animis consternati, quod in ipso initio Ionici belli offendissent, naves e suo paratas non jam volebant mittere, imo etiam nonnullas, quae jam discesserant, revocare.
Quod quum intellexisset Alcibiades, persuadet rur· sus Endio ceterisque ephoris, ne per metum a classe mittenda desisterent, dicens, se prius illuc venturos, quam Chii classis cladem sentirent, et se, ubi ad Ioniam appulisset, fecile civitatibus persuasurum, ut deficerent, et Atheniensium imbecillitatem commemorando et Lacedaemoniorum studium; majorem enim sibi, quam aliis, fidem habitum iri.
Et ipsi Endio privatim dicebat, praech-ni m fore, si per ipsum et Ionia deficeret, et regis societas
Lacedaemoniis conciliaretur, nec Agidis liaec certaminis gloria esset; Agidi enim ipse erat inimicus.