Book 5
haec autem belli furta pulcherrimam gloriam habent, quibus quis hostem maxime fallens, amicis plurimum prosit.
Dum igitur adhuc imparati confidunt, et se subducere potius, quantum ego conjicere possum ex iis, quae video, quam remanere cogitant, dum sunt remissis animis, et priusquam consilium magis componant, ego quidem cum iis, quos mecum habeo, antevertens, si possim, in medium eorum agmen cursu citato irruam;
tu vero Clearida mox, ubi me jam iis inhaerere conspexeris, atque, ut credibile est, cos terrentem, cum tuis et Amphipolitanis cete-risque sociis repente portis apertis eruptionem facias, ope-ramque des, ut quam celerrime pnelio intersis.
Spes enim est, eos sic maxime territum iri; qui enim pugnae postea superveniunt, sunt hostibus formidabiliores, quam qui jam adsunt, et pugnant.
Et quum ipse te virum fortem praibeas, ut te facere par est, virum Spartanum, tum etiam vos viri socii fortiter sequamini, et existimetis boni militis esse, animo prompto esse et pudoris pleno, et ducibus obtemperare, atque hodierno die fore, ut aut, si rem fortiter gesseritis, Ubertas vobis contingat, et ut socii Lacedaemoniorum appellemini, aut et Atheniensium servi, siquidem optima conditione vobiscum actum fuerit, ita ut in servitutem non abstrahamini, aut capitali supplicio afficiamini, et servitutem duriorem experiamini, quam ante habebatis, ceterisqus Graecis impedimento sitis, quo minus in libertatem asserantur.
Quamobrem et vos rem ne ignaviter geratis, animadvertentes quantis de rebus certamen sit, et ego ostendam, me eum esse, qui non magis alios officii sui moneam, quam ipse factis praestem eadem, ad quae verbis illos adhortor. »
Brasidas quidem quum haec dixisset, et eruptionem parabat ipse, et reliquos cum Clearida ad portas, quae Thraciae vocantur, collocabat, ut, quemadmodum constitutum erat, post se erumperent.
Cleoni autem, quum ipse Brasidas conspectus esset, dum de Cerdylio descendit, et in urbe, quae extrinsecus manifeste conspici poterat, ad Palladis templum sacra facit et lira agil, nuniia-tur (tunc enim ad loci contemplationem processerat) et omnem hostium exercitum in urbe manifeste conspici posse, et sub portis multa equorum hominumque tanquam exeuntium vestigia apparere.
Ille vero quum haec audisset, accessit, atque ubi rem vidit, quia proelio decernere nolebat ante auxiliorum adventum, putans se discedere posse antevertentem hostium impetum, uno eodemque tempore et signum receptui dari jubebat, et abeuntibus praecepit, ut sinistro cornu praeeunte, qua sola ratione fieri poterat, Eipnera versus se subducerent.
Sed quum hoc ei lentius fieri videretur, ipse dextro cornu converso, et nudo latere hostibus objecto exercitum abducebat.
Et in hoc tempore Brasidas, quum opportu-nitalem adesse et Atheniensium exercitum moveri animadverteret, militibus, quos secum ducebat, ceterisque dixit.
« Isti nos non exspectant; hoc ex lancearum capitumque motu perspicuum est; qui enim hoc faciunt, ii invadentes exspectare non consueverunt. Quare nunc aliquis mihi portas aperiat, quas dictum est, et quam celerrime eruptionem confidenter faciamus. »
Atque ipse quidem per illas portas, quae ad vallum ducebant, perque primas longi muri, qui tunc exstabat, egressus, cursu contendit recta per illam viam, ubi nunc per firmissimam illius loci munitionem eunti tropaeum erectum visitur; et aggresssus Athenienses simul et sua confusione territos, et ipsius audaciam extimescentes, per medium agmen in fugam vertit.
Et Clearidas, ut constitutum erat, eodem tempore per Thracias portas eruptione facta cum exercitu in hostem ferebatur. Accidit autem, ut hac inopinata et repentina eruptione Athenienses utrinque perturbati trepidarent;
ac sinistrum quidem eorum cornu, quod erat Eionem versus , quod quidem jam processerat, statim divulsum fugere coepit; et Brasidas, hoc jam fugiente, secundum dextrum procedens, vulneratus est, atque Athenienses quidem eum cadentem non animadverterunt, sed qui proximi stabant, sublatum absportarunt.
At dextrum Atheniensium cornu magis manebat, et Cleo quidem, ita ut principio non manere constituerat, statim fugit, et a Myrcinio peltato exceptus, ab eo interfectus est; ejus vero gravis armaturae milites, facto globo in collem conversi Clearidam bis terve irruentem propulsabant, nec prius cesserunt, quam Myrciniorum et Chalcidensium equitatus et peltati circumsistentes atque jaculis petentes in fugam eos verterunt.
Quum autem sic universus Atheniensium exercitus jam aegre diffugisset, et ipsorum multi per montes ad varias vias se convertissent, quotquot non perierunt aut statim in ipso congressu aut a Chalcidensium equitatu ac peltatis, reliqui Eionem se receperunt.
Qui vero Brasidam ex proelio exportarant et servarant, adhuc spirantem in urbem importarunt , et cognovit ille quidem suos vicisse, sed non multo spatio interjecto animam efflavit.
Reliquus autem exercitus, qui cum Clearida erat, quum a persequendis hostibus rediissel, cadavera spoliavit, et tropaeum erexit.
Postea vero universi socii Brasidam cum armis prosecuti publice sepelierunt in urbe ante forum, quod nunc est; et ex eo tempore Amphipolitani, quum ipsius mono-menturo septo circumdedissent, ut heroi parentant, et honores tribuerunt certamina et sacrificia anniversaria, et coloniam etiam ipsi, ut ejus conditori, attribuerunt, dejectis Hagnonis aedificiis, omnique monumento deleto, si quid forte supererat, quod coloniae ab eo deductae memoriam conservare posset, existimantes, Brasidam quidem suum servatorem exstitisse, simul etiam in praesentia, propter Atheniensium melum, Lacedaemoniorum societatem colentes, Hagnonera vero propter Atheniensium hostium inimicitias non aeque ex usu suo his honoribus a se affectum neque etiam iis delectatum iri.
Mortuos tamen Atheniensibus reddiderunt. Obierunt autem ex Atiteaien-sibus quidem ad sexcentos, ex adversariis vero septem, quia non acie instructa justum proelium commissum erat, sed potius ejusmodi casu, metuque prius incusso.
Quum autem Athenienses suorum cadavera sustulissent, ipsi quidem domum classe vecti redierunt, illi vero cum Clearida res Amphipolitanas constituebant
Sub eadem aestatis extremae tempora Rhamphias et Autocbaridas et Epicydidas Lacedaemonii nongentorum gravis armaturae militum supplementum in Thraciam ducebant , et quum Heracleam, quae est in agro Trachinio, pervenissent, quicquid iis non recte se habere videbatur, constituebant.
Sed quum ibi morarentur, hoc proelium interea commissum est, et aestas finiebatur.
Insequentis autem hiemis initio statim Ramphias, et qui cum eo erant, ad Pierium usque Thessaliae montem progressi sunt; sed quum Thessali eos transire prohiberent, simul etiam quum Brasidas obiisset, ad quem has copias ducebant, domum reverterunt, existimantes haudquaquam amplius tempus opportunum esse, tam quod Athenienses proelio victi discessissent, tum quod idonei ipsi non essent ad peragendum aliquid eorum, quae Brasidas animo conceperat
Praecipue vero discesserunt, quod scirent, quunf domo exibant, Lacedaemonios ad pacem magis animos haboisse propensos.
Accidit etiam, ut statim post proelium ad Amphipolin commissum et Rhamphiae ex Thessalia reversionem neutri ullam belli pariem amplius attingerent, sed animos ad pacem potius propensos haberent, Athenienses quidem, quod et apud Delium et paulo post rursus ad Amphipolin cladem accepissent, nec certam virium spem amplius haberent, qua freti foedera prius admittere noluerant, existimantes , se propter praesentem felicitatem superiores evasuros;
et simul socios suos reformidabant, ne propter belli offensiones elati magis a se deficerent, eosque poenite-bat, quod post res ad Pylum gestas idoneam occasionem nacti compositionem non fecissent;
Lacedaemonios vero vicissim, quod bellum ipsis prrnter opinionem eveniret, in quo intra paucos annos Atheniensium potentiam se eversuros putarant, si eorum agrum vastarent, et quod contra in illam calamitatem incidissent, quam in insula acceperant, qualis nunquam ante Spartae contigerat, quum simul et ager latrociniis infestaretur ab illis, qui e Pylo et Cytheris prodibant, et Helotes ad hostes transfugerent, et suspicio semper esset, nc et illi, qui domi remanebant, confisi iis, qui extra erant, pro praesenti rerum suarum statu, sicut et prius, aliquas res novas molirentur.
Huc accedebat ( quod tricennale foedus cum Argivis ictum jam exibat, nec aliud Argivi inire volebant, nisi ager Cynosririiis sibi restitueretur; itaque putabant, se non posse simul bellum cum Argivis et Atheniensibus gerere. Quinetiam nonnullas Peloponnesi civitates a se ad Argivos defectionem facturas suspicabantur; id quod etiam accidit.
Haec igitur utrisque reputantibus compositio lacienda videbatur, et praecipue Lacedaemoniis, virorum, qui in insula capti erant, recipiendorum desiderio; qui enim ipsorum erant Spartani, ii et viri primarii, et item cum primariis cognatione conjuncti.
Quamobrem etiam statim post eos captos agere coeperant, sed Athenienses, quod rem feliciter gererent, bellum nondum aequis conditionibus deponere volebant. Sed quum cladem ad Delium accepissent, confestim Lacedaemonii, quod scirent tunc facilius admissuros, annuas inducias fecerunt, per quarum tempus oportebat colloquia habentes de longiore pacis tempore consultare.
Postea vero quam et ad Amphipolin Athenienses cladem acceperunt, et Cleo et Brasidas mortem oppetierunt, qui utrinque paci maxime adversabantur, hic quidem, quod rem in bello feliciter gereret et honores ideo consequeretur, ille vero, quod rebus pacatis sua flagitia manifestiora fore, suamque autoritatem in obtrectando imminutum iri putaret, tunc vero in utraque civitate duo, qui ad principatum maxime properabant, Plistoanax Pausaniae filius, Lacedaemoniorum rex, et Nicias Nicerati filius, qui eorum, qui tunc vivebant, in re militari longe illustrissimus erat, multo magis animis erant propensi, Nicias quidem, quod interea, dum cladium expers et erat et habebatur, felicitatem conservare, et quum in praesentia tam ipse laboribus liber esse quarn cives liberare, tum etiam posteritati nomen relinquere vellet, quod omni vita rempublicam in nullum discrimen unquam adduxisset, existimans, boc ita demum contingere posse, si nullum periculum adiretur, et si quis se ipsum fortunae ininime committeret; hanc vero periculorum immunitatem a pace praeberi; Plistoanax vero, quod propter suum ab exilio reditum ab inimicis per obtrectationem accusaretur, et Lacedaemoniorum animis, quotiescunque cladem aliquam accepissent, ab illis quasi religio semper objiceretur, quod propter ipsius reditum contra leges ipsi concessum haec acciderent.
Criminabantur enim ipsum cum fratre Aristo-cie vatem, quae Delphis erat, induxisse, ut Lacedaemoniorum sacris legatis haec diu responderet, ut Jove sati semidei prolem ex alieno solo in suum reducerent; alioqui argenteo vomere araturos;
tandem vero eam Lacedaemonios impulisse, ut eum, qui in Lycaeum confhgerat, propter suum ex AUica reditum, ad quem muneribus adductus videbatur, et qui dimidiatas aedes templi Jovis Lacedaemoniorum metu tunc incolebat, undevicesimo post anno ejusmodi choris atque sacrificiis reducerent, quibus, quum prunum Lacedaemonem condiderunt, reges creatos prosequebantur.
Plistoanax igitur hanc criminationem graviter fe- rens, et existimans, in pace quidem nnlla calamitate inter-veniente et simul Lacedaemoniis suos recipientibus se quoque inimicorum criminationibus minus obnoxium fore, sed belli tempore semper necesse esse civitatis principes calamitatum nomine criminationibus obnoxios esse, ad compositionem animo fuit propenso.
Atque per illam hiemem in colloquium ibant, et vere jam instante apparatus hostilis a Lacedaemoniis minaciter illis ante intemptatus est, qui nuntiis per civitates circummissis indicebatur ut ad munitiones obsidionis causa exstruendas pertinens, quo facilius Athenienses dicto audientes essent, et postquam in conciliis post multa postulata ultro citroque ab utrisque in medium prolata conveniebat, ut pax fieret ea conditione, ut utrique redderent ea, quae bello cepissent, Nisaeam vero Athenienses retinerent (qutfm enim Plataeam vicissim repeterent, Tlie-bani dixerunt, se hanc urbem tenere neque vi neque proditione, sed deditione ab ipsis facta, et Athenienses quoque eodem modo Nisaeam a se teneri dixerunt), tunc igitur Lacedaemonii , sociis suis advocatis, quum celeri omnes praeter Boeotos et Corinthios et Eleos et Megarenses (liis enim quae fiebant haud placebant) bellum finiendum censuissent, compositionem fecerunt et firdus cum Atheniensibus percusserunt, et jurejurando confirmarunt, et vicissim illi apud Lacedaemonios, haec.
« Foedera fecerunt Athenienses et Lacedaemonii, et socii in has conditiones, et in singulis civitatibus haec jurejurando rata habuerunt.
Quod attinet ad puhlica sacra, licere cuilibet tuto terra marique eo proficisci et immolare et oracula consulere et sacros legatos mittere patrio instituto. Fanum vero templumque Apollinis, quod est Delphis, ipsosque Delphos liberos esse, ita ut utantur suis legibus et suis vectigalibus et suis judiciis et inter se et in terra sua patrio instituto.
Esse porro foedera annos quinquaginta Atheniensibus et Atheniensium sociis ac Lacedaemoniis et Lacedaemoniorum sociis sine dolo malo et sine noxa terra marique.