Book 2
Hinc igitur jam incipit bellum inter Athenienses et Peloponnesios et utrorumque socios, in quo nullis inter se cou merciis amplius sine caduceatore miscebantur, et semel armis captis continenter bellabant; scriptum autem est ordine, prout singula quaeque acta sunt, per a3statem et hiemem.
Quatuor enim et decem annos duraverant tricennalia foedera, quae post captam Euboeam inita sunt; quinto autem et decimo anno, quum Chrysis sacerdos Argis duodequinquagesimum sacerdotii annum ageret, et vEnesias Spartae ephorus esset, et Pythodoro, tunc Athenis archonti, duo menses adhuc supecessent, sexto mense a pugna ad Potidaeam commissa, statim ineunte vere, Thebanorum quidam paulo plures trecentis (praeerant vero ipsis Boeotarchae Pythangelus Phylidae, et Diemporus Onetoridae filius), ingressi sunt circa primum somnum cum armis Plataeam Boeotiae urbem, Atheniensium sociam.
Illos autem advocaverant et portas illis aperuerant quidam Plataeenses, Nauclides, et qui cum eo erant; qui, ut privatam potentiam sibi pararent, dves sibi inimicos de medio tollere, urbemque Thebanis adjungere volebant.
Egerunt autem haec per Euryma-chum Leontiadae filium, virum Thebanorum potentissimuni. Thebani enim, quum bellum fore praeviderent, volebant Plataeam, quae simultates secum semper gerebat, rebus adhuc tranquillis belloque nondum palam moto, intercipere. Quamobrem etiam facilius clam ingressi sunt, nulla dum posita custodia.
Et quum in foro constitissent, illis quidem, a quibus inducti erant, morem non gerebant, ita ut statim rem aggrederentur* et in inimicorum aedes ingrederentur ; sed decreverant et edictis humanis praeconis voce promulgatis uti, et civitatem potius ad compositionem et amicitiam adducere. Quare praeco edixit, si quis ex patriis Boeotorum universorum institutis belli societatem sequi vellet, apud ipsos arma poneret, rati sibi facile hoc modo adjunctum iri civitatem.
Plataeenses vero, cum Thebanos et intus esse, et urbem repente occupatam sensissent, perterriti, et suspicati longe plures ingressos esse (nec enim per noctis caliginem eos cernere poterant), ad compositionem venerunt, et conditionibus acceptis, quiescebant, praesertim quum nihil novi in quemquam molirentur.
At dum haec utique agunt, animadverterunt, non multos esse Thebanos, et si illos invaderent, a se facile superari posse existimarunt; nam Plataeensis populus ab Atheniensibus deficiebat invitus.
Placebat igitur rem tentandam esse, et inter se coibant, perfossis communibus aedium parietibus, ne, si per vias commearent, conspicerentur; plaustraque sine jumentis tn viis statuebant, ut muri loco essent, et cetera parabant, prout quidque rebus praesentibus utile fore videbatur.
Postquam autem res pro facultate paratae erant, tempore, quo nox adhuc erat, et ipso diluculi adventu observato, ex aedibus in ipsos invaserunt, ne in luce cum illis confiden-tioribus congrederentur, atque ita pari conditione secum essent, sed per tenebras magis perterrefacti, sua peritia, quam urbis locorum habebant, inferiores essent. Atque statim eos invaserunt, et ad manus celeriter venerunt
nii vero ubi cognoverunt se opinione deceptos, inter se ipsos conglobabantur, et hostium impressionem, qua irruebant, propulsabant.
Ac bis terve eos repulerunt; postea, quum magno strepitu et ipsi irruerent, et mulieres atque servi simul ex aedibus clamores et ululatus ederent, eosque lapidibus et tegulis peterent, simul etiam quum illi nocte magna pluvia ingruisset, territi sunt, et dantes terga per urbem fugere coeperunt, quum quidem plurimi ignari essent viarum per tenebras et lutum, qua servari possent (nam sub ipsum mensis finem haec accidebant), et bene gnaros hostes haberent insequentes, ne effugerent. Quamobrem peribant multi.
Quidam autem Plataeensium portas, qua intraranl, et quae solae apertae erant, jaculi spiculo pessuli loco usus, et in vectis seram injecto clausit; ita ut ne hac quidem exitus pateret.
Quum autem illos hostis persequeretur per urbem, quidam ex iis muros conscenderunt, et se foras dejecerunt, ac plerique interierunt; alii vero per portas desertas, quum mulier quaedam securim ipsis dedisset, clam effraclo vecte exiverunt non multi (cito enim rescitum est), alii vero alibi per urbem passim trucidabantur.
Maxima tamen pars, et qui praecipue conglobati erant, irruperunt in magnum aedificium, quod erat muro contiguum, cujus in propinquo fores erant apertae, existimantes has hujus aedificii fores esse portas, et ex adverso exitum, qui extra ferret.
Plataeenses vero, postquam eos conclusos viderunt, deliberare coeperunt , utrum eos, ita ut erant, incenso illo aedificio, concremarent , an aliud aliquod poenae genus in illos statuerent.
Tandem vero et hi et ceteri Thebani, qui supererant, per urbem vagantes, sese et arma Plataeensibus dediderunt , ut quicquid illis visum fuerit, de se statuerent.
Qui igitur Plataeae erant, hunc rerum exitum habuerant.
Ceteri vero Thebani, quos in ipsa adhuc nocte cum omnibus copiis adesse oportuerat, siquid forte minus succederet illis, qui urbem intrarant, cum iis in ipso itinere nuntius de rebus gestis allatus esset, auxilio veniebant.
Abest autem Platea a Thebis septuaginta stadia, et aqua, quae illa nocte deciderat, eiTecit, ut iter tardius conficerent. Asopus enim fluvius multus fluxerat, nec facile transiri poterat.
Quare per pluviam iter facientes, fluvioque vix trajecto, sero venerunt, quum illorum milites partim jam es- sent interfecti, partim vivi detinerentur.
Postquam vero Thebani intellexerunt id, quod acciderat, Plataeensibus, qui erant extra urbem, insidias struebant. Nam et homines in agris erant, ut supellex, quippe quod hoc malum inopinatum pacis tempore contigisset. Volebant enim, si quem cepissent, eum sibi eorum loco esse, qui in urbe erant, si qui forte vivi capti essent.
Atque hi quidem haec in animo habebant. Plataeenses vero, cum illi adhuc consultarent, suspicati aliquid hujusmodi eventurum, sollicitiquc de civibus, qui foris erant, caduceatorem ad Thebanos emiserunt, dicentes, neque fas iis fuisse facere ea, quae facta erant, qui stante foedere suam urbem occupare conati essent; et quae foris erant, dicebant ne affligerent. Alioqui dicebant, fore, ut et ipsi illorum milites interficerent, quos vivos haberent ; si vero ex suo agro recederent, hos illis redderent.
Thebani quidem liaec dicunt, et illos etiam Jusjurandum addidisse perhibent. Plataeenses vero negant, se slatim pollicitos esse, ut captivos redderent, sed colloquio prius habito si quam compositionem inter se facere potuissent, et jusjurandum addidisse negant.
Recesserunt igitur Thebani ex illorum finibus, nulla injuria facta, Plataeenses vero, simul atque ex agris omnia in urbem comportarunt, confe-stim captivos interfecerunt. Erant autem numero centum et octoginta, qui capti erant, et ex illis unus erat Eurymachus, cum quo proditores egerant.
His autem peractis, Athenas nuntium mittebant, et militum a se caesorum cadavera Thebanis per inducias reddiderunt; et res urbanas, pro praesenti rerum statu, arbitratu suo constituerunt.
Rerum autem a Plataeensibus gestarum nuntii statim ad Athenienses venerant, et Boeotos, quotquot erant in Attica, protinus comprehenderant; et praeconem Plataeam cum mandatis miserant, ut ipsis denuntiaret, nequid novi statuerent in Thebanos, quos habebant, antequam et ipsi aliquid de illis statuissent;
nondum enim illis nuntiatum erat, eos jam esse mortuos. Nam simul ac Thebani Plataeam sunt ingressi, primus nuntius exierat; secundus vero, illis modo victis et captis; et eorum nihil intellexerant, quae postea contigerunt. Sic igitur Athenienses, rerum istarum prorsus ignari, mittebant. Sed praeco quum Plataeam pervenisset, viros illos comperit interfectos.
Postea autem Athenienses cum exercitu Plataeam profecti et frumentum importarunt et praesidium in urbe reliquerunt, et hominum inutilissimos cum foeminis ac pueris exportarunt.
Hoc autem facinore Plataeis patrato et foederibus aperte ruptis, Athenienses se parabant ad gerendum bellum; parabant se autem Lacedaemonii quoque eorumque socii et utrique legationes ad Regem et ad alios barbaros erant missuri, si quod auxilium alicunde se sibi adjuncturos sperabant; et societatem coibant cum civitatibus, quae erant extra ipsorum imperium.
Et Lacedaemonii quidem, praeter illas, quas ibi in sua ditione habebant, ex Italia et Sicilia iis, qui ipsorum partes sequebantur, imperarunt naves faccre pro ci- vitatium magnitudine, ita ut universarum numerus et summa esset quingentarum navium, et certam pecuniae summam parare; cetera quiescentes, et Athenienses, si unica navi venirent, recipientes, donec haec essent parata.
Athenienses vero quum pristinos socios recensebant, tum etiam accuratius in loca circa Peloponnesum legatos mittebant, in Corcyram, et Cephalleniam, et Acarnaniam, et Zacynthum , quia videbant, si haec loca sibi essent amica, se tutius circa Peloponnesi fines bellum esse gesturos.
Utrique autem nihil parvum animis versabant, sed totis viribus in hoc bellum incumbebant, idque non injuria. Omnes enim mortales rerum initia ardentius capessere solent ; tunc vero etiam magna juventutis copia, quae in Peloponneso , magna item, quae Athenis erat, propter rerum imperitiam non invita bellum suscipiebat, et reliqua Graecia tota animis erat erecta, quum primae civitates concurrerent.
Multa quoque oracula ferebantur, multa vates canebant, tam in iis civitatibus, quae bellum erant gesturae, quam in aliis.
Praeterea Delus etiam paulo ante haeo tremuit, quae nunquam antea post Graecorum memoriam mola fuerat. Haec autem et dicebantur et videbantur esse rerum futurarum prodigia. Et, si qua alia hujusmodi signa forte contigissent, omnia conquirebantur.
Hominum autem benivolentia longe major ad Lacedaemonios inclinabat, praecipue quod illi Graeciam a se in libertatem vindicari praedicarant. Et pro se quisque et privati et civitates omni ope nitebantur, si quo modo illos aut verbis aut factis adjuvare possent; et in eo singuli moram rebus gerendis allatam arbitrabantur, si ipsi rebus non interessent.
Ea erat indignatio, qua plerique in Athenienses ferebantur, alii quod eorum imperio se liberari cupiebant, alii quod metuebant, ne illorum Imperio parere cogerentur.
Hoc igitur apparatu atque his animis ad bellum· utrique concitati ferebantur; civitates autem utrisque ha: sociae erant, quum bellum gerere coeperunt.
Lacedaemoniorum fuere socii omnes Peloponnesii, qui sunt intra Isthmum, praeter Argivos, et Achaeos; (his enim amicitia cum utrisque intercedebat; primo autem soli ex Achaeis Pellenenses in bello gerendo aderant, deinde postea et ceteri omnes); extra Peloponnesum autem Megarenses, Pho censes, Locri, Boeoti, Ampraciotae, Leucadii, Anactorii.
Ex his Corinthii, Megarenses, Sicyonii, Pellenenses, Elei, Ampraciotae, Leucadii praebebant classem; equitatum Boeoti, Phocenses, Locri; ceterae vero civitates peditatum praebebant. Atque hi quidem erant Lacedaemoniorum socii.
Atheniensium vero Chii, Lesbii, Plataeenses, Messenii, qui Naupactum incolebant, Acarnanum plerique, Corcyraei, Zacynthii, et aliae civitates, quae inter tot nationes erant’ vectigales: Caria, quae ad mare est sita, Dorienses Caribus finitimi, Ionia, Hellespontus, Thraciae urbes, et insularum quotquot intra Peleponnesum et Cietam ad solem orientem vergunt, et ceterae omnes Cyclades exceptis Melo et Thera.