Book 1
et civitati quidem pacatae maxime conducunt instituta, quae manent immota; sed illis, qui rebus mullis coguntur se implicare, novis etiam artis incrementis est opus, ideo etiam res Atheniensium propter multam experientiam magis innovatae sunt quam vestrae.
Hactenus igitur haec vestra tarditas progressa terminetur; nunc vero quum aliis, tum etiam Potidaeatis, quemadmodum recepistis, opem ferte , in Atticam celeritate, quanta maxima potestis, irrumpentes, ne viros vobis amicos atque cognatos infensissimis prodatis, neve nos ceteros prae desperatione ad aliquam aliam societatem compellatis.
Qua in re nullum esset peccatum nostrum neque in deos foederum conscios, neque adversus homines, quos ea tangunt; solvunt enim foedera non qui destituti ad alios se convertunt, sed qui opem non ferunt quibuscum jurarunt.
Sed si vos animis promptis esse voletis, in ftedere permanebimus; nec enim pie faceremus, si permutata societate vos desereremus, nec alios majore, quam vos estis, familiaritate nobiscum conjunctos inveniremus.
Ad hsec diligenter consultate, dateque operam, ut Peloponneso ita prositis,ut imperium non minus relinquatis, quam quale majores vestri vobis tradidere. »
Atque Corinthii quidem haec dixerunt. Atheniensium vero casu quodam legatio jam antea aliis de causis aderat, et quum haec verba audissent, in Lacedaemoniorum coucionem sibi prodeundum esse censuerunt, non ut ad crimina responderent, quae civitates objecerant, sed de re tota ut ostenderent, non celeriter decernendum, sed amplius deliberandum esse; simul etiam volebant significare, quanta esset suae civitatis potentia, et aetate provectioribus in memoriam revocare ea, quae noverant, et junioribus exponere ea, quorum nullam habebant notitiam, rati eos sua oratione audita ad pacem, quam ad bellum propensiores fore.
Quum igitur ad Lacedaemoniorum magistratus accessissent, ad eorum concionem se et ipsos verba facere velle dixerunt, nisi quid prohiberet.
Illi vero ubi eos in medium prodire iusserunt, Athenienses in medium progressi haec dixerunt :
« Legati ad vos non propterea sumus, ut ad crimina nobis a sociis vestris objecta responderemus, sed aliis de rebus, quarum causa civitas nos misit; quum vero intellexissemus, non levem contra nos criminationem factam esse, in medium prodiimus, non ut ad civitatum crimina respondeamus (neque enim apud vos tamquam judices aut nostros aut istorum verba fiant), sed ne celeriter magnis de rebus, sociorum verbis adducti, male consultetis; simul etiam, quia de tota accusatione contra nos instituta docere volumus, nos neque proler rationem obti- nere, quae peperiuius, et nostram civitatem dignam esse, cujus ratio habeatur.
Ac pervetusta quidem quid opus est recensere, quorum ipsi rumores de illte sparsi potius sunt testes, quam oculi eorum, qui haec sunt audituri? sed res bello Medico gestas, ef quaecunque nobiscum novistis ipsi, quamvis molestiora sint futura, si ea semper jactemus, commemorare est necesse. Etenim quum illa gerebamus , propter communem utilitatem pericula subibamus , cujus re quidem ipsa participes fuistis, commemoratione vero omni, si quid prosit, privari nos par oon est.
Haec autem dicentur non tam, ut nos excusemus, quam ut testemur et doceamus, adversus qualem chitalem vobis consilium minus bonum ineuntibus certamen sit futurum.
Praedicamus enim, solos nos in campis Marathoniis magno cum periculo adversus barbarum propugnasse, et, quum iterum venisset, quia terra ipsum propulsare non poteramus, universos nos navibus conscensis ad Salaminem communiter pneliumnavale commisisse; quae res illum impedivit, ne, infesta classe singulas urbes petens, Peloponnesum vastaret , quum adversus ingentem classem mutuis auxiliis se juvare non possent.
Maximum vero hujus rei documentum ipse dedit; nam classe victus, tamquam potentiam parem non amplius haberet, cum majore copiarum parte, celeritate, quanta maxima potuit, se recepit.
« Quum autem res sic acciderint, quumque citra controversiam patefactum sit Graecorum fortunas in navium prscsidkvsitas fuisse, tria ad has res utilissima contulimus, et maximum navium numerum, et prudentissimiim ducem, et impigerrimam animi promptitudinem, naves quidem ad quadringentas, paulo pauciores duabus totius classis partibus , Themistoclem vero ducem, qui praecipuus auctor fuit, ut navale praelium in maris angustiis committeretur, quod manifeste res servavit; eique propteiea, licet vir esset peregrinus, vos honorem habuistis longe majorem, quam nilis aliis, qui ad vos venerunt.
Animi vero ardorem vel longe audacissimum demonstravimus, qui quidem, quum terra nobis nemo opem ferret, et ceteri ad nos usque jam in servitutem concessissent, voluimus urbe relicta et re familiari eversa ne sic quidem reliquorum sociorum communionem deserere, neque dispersi inutiles iis esse, sed in naves ingressi periculum adire, nec succensere, quod nobis auxilium ante non tulissetis.
Quamobrem praedicamus nos non minorem utilitatem vobis attulisse, quam quae nobis contigit. Vos enim ex urbibus vestris integris adhuc atque ut eas in posterum habitaretis, quum vobis magis, quam nobis timuissetis, auxilium tulistis (quo enim tempore adhuc eramus salvi, praesto non fuistis): nos vero. ex urbe, quae jam nulla erat, profecti, et pro ea, de cujus salute perexigua spes erat, periculis nos objicientes, et vos. pro parte virili et nos ipsos una servavimus.
Sed si Medis ante nos adjunxissemus, agro nostro, ut et alii, timentes , aut si postea naves conscendere ausi non essemus, ut profligati, non sane erat necesse, vos, qui classem satis firmam non liabebatis, navali proelio amplius certare, sed sine certamine res barbaro ex animi sententia successissent.
« Dignine igitur sumus, Lacedaemonii, et propter animi alacritatem, quam tunc demonstravimus, et consilii. prudentiam, qui imperii nomine, quod obtinemus, Graecis haud adeo vehementer invisi simus ?
Namque hoc ipsum accepimus non per vim, sed quia et vos ad persequendas reliquias belli contra barbarum gerendi remanere nolueratis, et quia socii ad nos accesserunt et nos ipsi orarunt, ut duces esse vellemus.
Itaque coacti sumus ipsa re imperium in hunc statum primum perducere, praecipue quidem prae metu, deinde vero, honoris etiam causa, postremo etiam utilitatis gratia.
Nec amplius tutum nobis esse videbatur, quum plerisque invisi essemus atque etiam nonnullos, qui defecerant, jam subegissemus, vosque nobis non amplius aeque essetis amici, sed suspiciosi et adversi, imperio deposito periclitari; nam qui a nobis defecissent, vobis se adjunxissent.
Nec ulli mortalium est invide ndum, si in maximis periculis constitutus suis rationibus prospi-ciat, quam optime potest.
« Et vero vos, Lacedaemonii, civitatibus, quae sunt in Peloponneso, imperatis, ea reipublicae administrandae forma in singulis constituta, quam vobis conducere putatis. Ac si tunc in imperio semper permanentes, hominum odia vobis contraxissetis, quemadmodum nos, certo scimue, vos non miuus molestos sociis futuros fuisse, et in necessitatem venturos, ut aut strenue imperium exerceretis, aut ipsi periclitaremini.
Ita ne nos quidem mirum quicquam aut ab humanitate alienum fecimus, si imperium oblatum accepimus, idque non deponimus gravissimis rebus coacti, honore et metu et utilitate, neque vero primi hujus exempli auctores exorti, sed perpetuo naturae jure constituto, ut imbecillior a potentiore coerceatur, et dignos simul nos esse putantes, id quod vobis quoque videbatur ad hoc usque tempus, quo utilitatis rationem ducentes quodam aequitatis praetextu utimini, quam nemo unquam, quoties rei per vim parandae occasio sese ipsi obtulit, anteponens a rebus suis amplificandis est deterritus.
Dignique sunt laude, qui humanum ingenium secuti et ita imperium adepti aequiores fuerunt quam imperii, quod obtinebant, magnitudo ferrei.
Itaque alios quidem putamus, si hoc nostro imperio po-terentur, manifestissime declaraturos, num modeste nos geramus; nobis vero ex hac nostra modestia vituperationis plus quam laudis immerito accidit.
« Etenim in causis, quae de contractu cum sociis sunt, deteriore antea conditione utentes, postquam instituimus, ut apud nos ipsos aequis legibus judicia fiant, litigiosi esse videmur.
Nec eorum quisquam considerat, cur hoc ipsum crimen non objiciatur iis etiam, qui usquam alibi imperium habent, et qui in subditos minus modeste se gerunt, quam nos; iis enim, qui rei per vim gerendae potestatem habent, nullis judiciis est opus.
At illi assueti jam aequo jure nobiscum disceptare, si quid iis vel nostro judicio, vel propter imperii potentiam, vel etiam quomodocumque, fuerit detractum, quod ipsi sibi non detrahendum putarint, non habent gratiam de pluribus non ereptis; sed modicum illud, quod detractum est, gravius ferunt, quam si slatim ab initio, deposito juris instituto, aperte nostrum commodum quwsissemus. Illo enim modo ne ipsi'quidem contradicere potuissent, quin oporteat inferiorem superiori cedere;
et injuria, ut videtur, quum alliciuntur homines, magis indignantur, quam quum vim patiuntur; illud enim a pari profectum propter plus habendi cupiditatem fieri videtur; hoc vero a potentiore, videtur inevitabilem necessitatem habere.
Idcirco etiam a Medo quamvis his graviora paterentur, tolerabant; at nostrum imperium durum esse videtur, nec immerito; nam praesens rerum status semper gravis est subditis.
Itaque vos ipsi, si eversis nostris rebus imperium gereretis, profecto benevolentiam, quam propter nostri metum suscepistis, commutatis hominum studiis amitteretis, si quidem nunc quoque talia vobis facienda censebitis, qualia vel tunc exiguo illo tempore edi* dislis, quo in bello contra Medum gerendo praefuistis. Vestra enim et inter vos instituta vehementer a ceteris abhorrent, et unus quisque de vobis peregre proficiscens neque his utitur, neque illis, quibus reliqua Graecia solet uti.
« Quare lente consultate utpole de rebus non parvis, neque alienis consiliis et criminationibus inducti proprium laborem vobis imponatis. Incertos autem belli eventus, eorumque magnitudinem, antequam in ipso versemini , animo praecipite.
Bellum enim, quod producitur, plerumque casus varios habere solet, a quibus et pariter absumus, et utro modo res sit cessura, periculosa alea tenlatur.
Et homines plerique, quum ad bellum proficiscuntur, ipsas res prius aggrediuntur, quas postea gerere oportebat, et quum malis jam premuntur, consultationibus utuntur.
Nos igitur quum neque ipsi adhuc in ulla hujusmodi culpa simus, neque vos in ea esse videamus, suademus vobis, dum liberum utrisque est, recte consultare, ne foedera frangatis, neve jusjurandum violetis, sed controversias judicio dirimatis ex foederis pacto. Alioqui deus foederum ac jurisjurandi praesides contestati, vos si bello nos lacessatis, propulsare conabimur, quacunque praeiveritis. »
Haec Athenienses dixerunt. Postquam autem Lacedaemonii audierunt sociorum querelas adversus Athenienses et quas Athenienses dixerant, summolis omnibus, inter se ipsos de rebus praesentibus consultare coeperunt.
Atque major illorum pars consentiens eamdem ferebant sententiam, Athenienses jam injuste agere, et quamprimum bellum esse faciendum. Archidamus vero ipsorum rex, qui et prudens et modestus vir esse videbatur, in medium progressus hanc habuit orationem.
r Et ipse, Lacedaemonii, multorum jam bellorum eum peritus, et item peritos illos de vobis video, qui sunt eadem aetate, ita ut neque propter imperitiam belli quisqoam cupidus sit futurus, id quod multis vulgo acciderit, neque propterea, quod id bonum ac tutum judicet.
lntelliga* tis autem hoc, de'quo nunc consultatis, bellum non minimum fore, si quis id sapienter perpenderit.